Μαθητές μικροί «επιστήμονες» ή απομνημονευτές πληροφοριών. Με αφορμή το βιβλίο «Η μπανιέρα του Αρχιμήδη»

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Η ιστορία του Φρανκενστάιν, που έγραψε η Αγγλίδα συγγραφέας Μαίρη Σέλεϊ το 1816 και εκδόθηκε το 1818, είναι γνωστή. Η νουβέλα περιγράφει την ιστορία ενός νεαρού φοιτητή Ανατομίας και Χειρουργικής, του Βίκτωρα, ο οποίος ανακαλύπτει το μυστικό να δώσει ζωή —μέσω του ηλεκτρισμού και χημικών μεθόδων— σε ένα δύσμορφο τέρας. Όταν όμως το αντικρίζει, το απορρίπτει έντρομος. Έλα όμως που αυτό το τέρας, νιώθοντας την απόρριψη, ζητά με οργή εκδίκηση στον δημιουργό του. Διαβάζοντας κανείς το έργο της Σέλεϊ, δεν είναι δύσκολο να διαπιστώσει ότι η αλαζονεία του ανθρώπου να ξεπεράσει τα όρια της επιστήμης λειτουργεί ως ένας σύγχρονος μύθος του Προμηθέα.

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που εκδόθηκε το βιβλίο των Sven Ortoli και Nicolas Witkowski, «Η μπανιέρα του Αρχιμήδη» (εκδ. Σαββάλας, Αθήνα 1997). Στο έργο αυτό, οι συγγραφείς αφιερώνουν ένα ολόκληρο κεφάλαιο στο βιβλίο της Σέλεϊ (σσ. 60-68), αναλύοντας τον Φρανκενστάιν ως σύμβολο υπέρβασης της επιστημονικής ηθικής. Ο Φρανκενστάιν αποτελεί την προσωποποίηση της ύβρεως, ενσαρκώνοντας τον διαχρονικό φόβο της ανθρωπότητας απέναντι στην ανεξέλεγκτη χρήση της τεχνολογίας και των δημιουργημάτων της.

Στο βιβλίο των Ortoli και Witkowski τονίζεται, μάλιστα, μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα παρεξήγηση που έχει επικρατήσει στο άκουσμα και μόνο του ονόματος «Φρανκενστάιν»: δεν είναι λίγοι εκείνοι που μπερδεύουν το όνομα του δημιουργού με το δημιούργημα. Ο Φρανκενστάιν είναι ο επιστήμονας, ενώ το τέρας δεν έχει όνομα. Αποτέλεσμα αυτής της σύγχυσης; Στη συνείδηση του κόσμου, επιστήμονας και τέρας έχουν γίνει ένα.

Ακόμη και ο Μάνος Χατζιδάκις, στο βιβλίο του «Τα Σχόλια του Τρίτου», γράφει πως «από την ώρα που ο Φρανκενστάιν γίνεται στόλισμα νεαρού δωματίου, ο κόσμος προχωράει μαθηματικά στην εκμηδένισή του». Προσπαθώντας μάλιστα να αιτιολογήσει την άποψή του αυτή, σημειώνει το εξής εκπληκτικό: «Γιατί δεν είναι που σταμάτησε να φοβάται, αλλά γιατί συνήθισε να φοβάται».

Ο Νικόλαος Μπερντιάγεφ, πάντως, έχει δίκιο όταν αναφέρεται στη σύγχρονη επιστήμη. Στο έργο του «Το πεπρωμένο του ανθρώπου στο σύγχρονο κόσμο» (εκδ. Πουρναράς, Θεσσαλονίκη 1980, σσ. 43-44), γράφει: «Η σύγχρονη επιστήμη έχει έναν ανάλογο χαρακτήρα. Περνά μέσα από τις σφαίρες της φυσικής ζωής που δε συνδέονται πια με το περιβάλλον, όπου ήταν συνηθισμένος ο άνθρωπος. Η φυσική ανακαλύπτει τον ήχο που δεν ακούγεται, το φως που δε φαίνεται και τις σύγχρονες τεχνικές εφαρμογές. Υπεροπτική για την απόλυτη αξία της μας μεταφέρει σ’ έναν ασυνήθιστο χώρο, σ’ ένα απάνθρωπο κοσμικό περιβάλλον. Θα έλεγε κανείς πως οι πρόσφατες ανακαλύψεις ξεπερνούν τα πιο τολμηρά όνειρα, τις πιο τρελές εικασίες. Αλλά γίνεται όλο και περισσότερο φανερό ότι αυτή η τεχνική μεταμορφώνει τον άνθρωπο σε μια καθαρά τεχνική λειτουργία που τον απανθρωπίζει, όπως εδώ και χρόνια έγραψα στο άρθρο μου: Ο άνθρωπος και η μηχανή».

Γιατί αξίζει οι μαθητές (ιδιαίτερα του Λυκείου) να διαβάσουν το βιβλίο «Η μπανιέρα του Αρχιμήδη;» ρώτησα κάποια στιγμή, διδάσκοντας την έννοια της επιστήμης στο μάθημα των Θρησκευτικών. Νομίζω πως η απάντηση δεν είναι περίπλοκη. Στην εποχή μας, που το σχολείο δεν διδάσκει την απομυθοποίηση της επιστήμης —απεναντίας, τη μετατρέπει σε ένα βαρετό σχολικό μάθημα, αντί για μια συναρπαστική περιπέτεια, που είναι και η ιερή αποστολή κάθε γνωστικού αντικειμένου— το βιβλίο των Sven Ortoli και Nicolas Witkowski βοηθά τους μαθητές να διακρίνουν και να αντιπαραθέσουν τη διαφορά ανάμεσα στον επιστημονικό μύθο (το «μήλο» του Νεύτωνα, το «εύρηκα» του Αρχιμήδη, τη «γάτα» του Σρέντιγκερ) και την πραγματική επιστημονική έρευνα, στην οποία δυστυχώς δεν μυούνται.

Με απλά λόγια, «Η μπανιέρα του Αρχιμήδη» μαθαίνει στους μαθητές να μην δέχονται άκριτα έτοιμες ιστορίες, αλλά να τις ψάχνουν σε βάθος. Και εδώ δεν αναφέρομαι μόνο στις θετικές επιστήμες, αλλά και στις θεωρητικές. Οι συγγραφείς δίνουν τη χρυσή ευκαιρία στους μαθητές, μέσω της λογοτεχνίας, να διαβλέψουν τους ηθικούς προβληματισμούς που προκύπτουν από την επιστημονική εξέλιξη.

Αν πιστεύουμε ότι το σχολείο, και ειδικότερα το Λύκειο, προετοιμάζει τους μαθητές για σπουδές στο Πανεπιστήμιο, οφείλουμε να αναρωτηθούμε πώς θα τους αφυπνίσουμε ούτως ώστε να σκέφτονται ως μικροί «επιστήμονες» και όχι ως απλοί απομνημονευτές πληροφοριών.

Υ.Γ. Για την απομυθοποίηση της επιστήμης αναφέρω τα εξής:

• Πρώτον, πρόκειται για διαδικασία όπου καταρρίπτονται λανθασμένες αντιλήψεις ότι η επιστήμη κατέχει αδιαμφσβήττες αλήθειες.
• Δεύτερον, σε κάθε επιστημονική μέθοδο υπάρχουν βασικές αρχές όπως η διαψευσιμότητα και η συνεχής αναθεώρηση δεδομένων.

Αναφέρω δύο παραδείγματα:

• Ο Καρλ Πόπερ (1902-1994), Αυστριακός φιλόσοφος της επιστήμης, υποστήριζε ότι κάθε αυθεντική επιστημονική υπόθεση είναι αυτή που (καθ)οδηγεί σε πειράματα, τα οποία μπορεί να τη διαψεύσουν, και να συνειδητοποιήσει ότι αυτή η διαδικασία οδηγεί στην επιστημονική πρόοδο.
• Ο Τόμας Κουν (1922-1996) στο έργο του «Η δομή των επιστημονικών επαναστάσεων», μτφρ. Γ. Γεωργακόπουλου - Β. Κάλφα. Αθήνα 1981: Σύγχρονα Θέματα, γράφει τα εξής: «Ο παραλληλισμός της ερευνητικής δραστηριότητας στη φάση αυτή με την επίλυση γρίφων πηγάζει από την ύπαρξη αυτού του πλέγματος δεσμεύσεων που προμηθεύει κανόνες, οι οποίοι δείχνουν στον ερευνητή μιας ώριμης ειδικότητας πώς είναι ο κόσμος και η επιστήμη του και, κατά συνέπεια, τον διευκολύνει να συγκεντρωθεί με σιγουριά στα εσωτερικά προβλήματα που του καθορίζουν αυτοί οι κανόνες και η υπάρχουσα γνώση. Αυτό που τον παρακινεί προσωπικά είναι το πώς θα δώσει μια λύση στους υπόλοιπους γρίφους. […] Οι ανωμαλίες δε θεωρούνται κατά κανόνα ως αντενδείξεις που αναιρούν το παράδειγμα, αλλά παραμερίζονται προς το παρόν, ώσπου να λυθούν – συνήθως - με την παραπέρα έρευνα στη φάση της κανονικής επιστήμης. Δεν υπάρχει από μεθοδολογική σκοπιά σαφής διαχωριστική γραμμή ανάμεσα σε “γρίφους”, “ανωμαλίες” και τις “αντενδείξεις”, δεδομένου ότι μπορούν να προταθούν πολλές στρατηγικές για την αντιμετώπισή τους. Κάθε πρόβλημα που η κανονική επιστήμη θεωρεί γρίφο “μπορεί από μιαν άλλη οπτική γωνιά να ιδωθεί ως αντένδειξη. […] Η κρίση χαρακτηρίζεται από μια αβεβαιότητα που προκαλείται από τη συνεχιζόμενη αδυναμία να βρεθεί μια ικανοποιητική λύση στους γρίφους της κανονικής επιστήμης».

Αλήθεια: μέριμνα του εσχάτου

«[…] η εγγύς αλήθεια, που είναι αυτή του ορθολογισμού, είναι απτή, και στον κόσμο αποτελεσματική. Η μακρινή αλήθεια, που είναι αυτή του “ποιητικώς” ζειν, δηλαδή η εσχατολογική, δεν είναι απτή. Δεν είναι απτή στον ορθολογιζόμενο. Είναι η μόνη γι’ αυτόν που “ζει ποιητικά ” στον κόσμο. Καθόσον και οι δύο αλήθειες συνυπάρχουν, στον αυτό τόπο και στον αυτό χρόνο. Για την ορθολογιζόμενη αλήθεια πρόκειται για τον τόπο και τον χρόνο της φύσεως. Για την εσχατολογική αλήθεια πρόκειται για τον τόπο και τον χρόνο της αποκαλύψεως. Αλλά όσο δεν λειτουργεί η αποκάλυψη, αυτή η αλήθεια είναι μακρινή και απρόοπτη».

ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΑΛΕΒΙΤΣΗΣ. «Η εσχάτη αλήθεια (40)», Ευθύνη, τχ. 251 (1992) 589.

Οι αληθινά éternelles και άμεσα παρούσες Αντιγόνες του Francis George Steiner (1929–2020)

Στον αστερισμό των επτά σωζόμενων τραγωδιών του Σοφοκλή, η Αντιγόνη θεωρείται το λαμπρότερο αστέρι. Αυτή η υπερβολική, συχνά, εκτίμηση αφορούσε άλλοτε τη μορφή της ηρωίδας, άλλοτε το ίδιο το έργο, άλλοτε έναν ασαφή συνδυασμό και των δύο. «Έχετε δίκιο όσον αφορά την "Αντιγόνη"» έγραφε ο Σέλεϊ στον Τζον Γκίζμπορν (John Gisborne) τον Οκτώβριο του 1821. «Τι υψηλή εικόνα γυναίκας ! Και τι να πει κανείς για τα χορικά, ιδιαίτερα για τον λυρικό κομμό του ισόθεου θύματος; Και οι απειλές του Τειρεσία, και το πόσο γρήγορα βγαίνουν αληθινές; Κάποιοι από εμάς έχουμε αγαπήσει μια Αντιγόνη, σε μια προηγούμενη ζωή, κι αυτό μας κάνει να μη βρίσκουμε πλήρη ικανοποίηση σε κανέναν θνητό δεσμό». Στις διαλέξεις για την Αισθητική (1820-1829), ο Χέγκελ αποκαλεί αυτό το έργο «ένα από τα υψηλότερα και τα πιο ολοκληρωμένα, από κάθε άποψη, έργα τέχνης που δημιούργησε ποτέ η ανθρώπινη προσπάθεια». Στις διαλέξεις του για την ιστορία της φιλοσοφίας, που δόθηκαν μεταξύ 1819 και 1830, επικαλείται την ηρωίδα, «την ουράνια Αντιγόνη, την ευγενέστερη μορφή που εμφανίσθηκε ποτέ στη γη...»· [Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου].

«[…] η Αντιγόνη του Σοφοκλή δεν είναι τυχαίο κείμενο. Είναι από τις κινήσεις με διάρκεια και θέση στον κανόνα, στην ιστορία της φιλοσοφικής, λογοτεχνικής και πολιτικής μας συνείδησης. Το στοιχείο που εμφανίζεται και κατέχει κομβική θέση στο βιβλίο είναι η απόπειρα να απαντήσουμε στο ερώτημα γιατί άραγε συμβαίνει μια δράκα αρχαίων ελληνικών μύθων να συνεχίζουν να κυριαρχούν και να προσδίδουν ζωτικό σχήμα στην δική μας αίσθηση του Εγώ και του Κόσμου. Γιατί άραγε οι “Αντιγόνες” είναι αληθινά éternelles και άμεσα παρούσες;»

GEORGE STEINER. (2001). Οι Αντιγόνες. Ο μύθος της Αντιγόνης στην λογοτεχνία, τις τέχνες και στη σκέψη της Εσπερίας, μτφρ. Βασίλης Μαστόρης – Πάρης Μπουρλάκης. Αθήνα Καλέντης, σ. 13

Μνημειώδες έργο για την Αντιγόνη, τον Σοφόκλειο μύθο, που επηρέασε τη δυτική λογοτεχνία, την τέχνη και τη φιλοσοφία. Ο πολυμαθής Francis George Steiner (1929–2020), ένας από τους σημαντικότερους κριτικούς της λογοτεχνίας υποστηρίζει ότι η Αντιγόνη του Σοφοκλή αποτελεί το κορυφαίο επίτευγμα του ανθρώπινου πνεύματος. Η πρόσληψη αυτής της τραγωδίας στη δυτική σκέψη εμφανίστηκε σε κορυφαίους ποιητές και φιλοσόφους, όπως ο Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) ή Έγελος και ο Martin Heidegger‎‎ (1889 - 1976). Α.Ι.Κ.

Κριτικά φιλοσοφικά καλοκαιρινά διαβάσματα

«Αυτό που οι νεότεροι φιλόσοφοι ονομάζουν ηθική (λέξη που δεν χρησιμοποιώ σχεδόν ποτέ) και στην οποία αφιερώνουν μάλιστα ιδιαίτερα κεφάλαια στη φιλοσοφία τους, δεν έχει καμιά σχέση με το Χριστιανισμό. Θαυμαστά και επιγραμματικά την αλήθεια αυτήν τη διατυπώνει ο Μπλέηκ: «If Morality was Christianity, Socrates was the Saviour». (Μπορεί αυτός να είναι ένας από τους λόγους που ο Νίτσε δεν κατάλαβε γρυ και από το Χριστιανισμό και από το Σωκράτη)».

«Όσοι θυσίασαν και θυσιάστηκαν για τις κοινωνικές και οικονομικές θεωρίες που αναστάτωσαν τον αιώνα μας – και τις διάφορες φιλοσοφίες ή παραφιλοσοφίες απάνω στις οποίες οι θεωρίες αυτές στηρίχθηκαν (από τον αντίχριστο Νίτσε και άλλους ίσαμε το Μαρξ και το Λένιν) – κάθισαν ποτέ να λογαριάσουν αυτό που γίνηκε, το Σεπτέμβριο του 1932, ο Mahatma Gandhi, μέσα από τη φυλακή της Yeranda, ξεκίνησε την απεργία πείνας (ως το θάνατο) που υποχρέωνε τους Ινδούς να ανοίξουν τις πύλες των ναών στους παρίες για πρώτη φορά ύστερα από αμέτρητες χιλιάδες χρόνια μέσα στην πανάρχαια ιστορία των Ινδιών; Κάθισαν ποτέ να λογαριάσουν ποιά στάθηκε η δύναμη εκείνη που στήριξε το μοναχικό άνθρωπο, και να μετρήσουν το αποτέλεσμα της απεργίας με τα μέτρα της φωνής που φωνάζει πω η γαρ δύναμις μου εν ασθενεία τελειούται; Τα βιβλία που διάβαζαν τα περισπούδαστα δεν έγραφαν μέσα τέτοια. Και όμως δίπλα τους – δίπλα μας – έζησε στις μέρες μας ο άνθρωπος αυτός…

»Τελειώνοντας τώρα ο 20ος αιώνας, και με τον ανελέητο πόλεμο που βλέπομε να έχει σηκώσει από παντού σήμερα το φανατισμένο Ισλάμ, δεν είναι να απορεί κανένας πως ένας τέτοιον άνθρωπο τον δολοφόνησε αντιμουσουλμάνος, την αποφράδα εκείνη ημέρα, το Γενάρη του 1948. “Voici le temps des ASSASSINS”, χρησμολογούσε ο Rimbaud (assassins με τις δύο σημασίες)».

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ. (2009). Collectanea, Αθήνα: Δόμος, σσ. 250 [494], 501-502 [878].

Τα θεμέλια της Ηθικής

Η Τρίτη (ημέρα) της συζήτησης του αναγνώστη με τον φιλόσοφο ως θέμα έχει: «Πως πρέπει να ζούμε όλοι μαζί;», και στο κεφάλαιο: «Θεμελίωση ή διασάφηση της ηθική;», γίνεται λόγος για «εσφαλμένες πράξεις» που «είναι απόρροια αδυναμίας της βούλησης ή αυτοεξαπάτησης» κι όχι «ελλιπούς γνώσης»· γίνεται, επίσης, λόγος για την «εφαρμοσμένη ηθική» που «ασχολείται με προβληματικές περιπτώσεις πράξεων»· και, τέλος, γίνεται λόγος για «πραγματικές ηθικές αποφάσεις» όπου «πρέπει να προσέχουμε συγκεκριμένα πράγματα», όπως: 

«Πόσο ευνοούν την (ηδονιστικά εννοούμενη) ιδιοτέλειά μου οι διάφορες εναλλακτικές δυνατότητες πράξης και πόσο συμβάλλουν εν γένει στην ευημερία μου; Ποια η σχέση τους με τη μεγιστοποίηση της συνολικής ωφέλειας; Ποια δικαιώματα εμού και του ιδίου των άλλων εμπλέκονται ενδεχομένως;». 

Το τέλος της συζήτησης κλείνει με Αριστοτέλη. Φιλοσοφικά σαφής είναι και έκτη σημείωση.

ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ: Οι ηθικοί φιλόσοφοι προσπαθούν ακριβώς να βρουν εδώ μια τάξη που να μπορεί να αναδειχθεί. Αλλά είναι αλήθεια ότι στην ατομική περίπτωση θα πρέπει κανείς τελικά να σταθμίζει ποιες πλευρές είναι οι πιο σημαντικές, χωρίς σαν έχει στη διάθεσή του έναν γενικό κανόνα γι’ αυτό.

ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ: Αυτό, τότε, δεν μένει πάντα αδιευκρίνιστο;

ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ: Ίσως. Όμως μπορεί κανείς, όπως ο Αριστοτέλης, να πιστεύει ότι κάθε πράγμα έχει το δικό του μέτρο ακρίβειας με το οποίο μπορεί να φωτιστεί. Και αυτό που χαρακτηρίζει τον πεπαιδευμένο άνθρωπο είναι ότι αυτός ξέρει ποιο μέτρο ακρίβειας αντιστοιχεί στο κάθε πράγμα.

ΕΚΤΗ ΣΗΜΕΙΩΣΗ

Αυτό που ενδιαφέρει την ηθική φιλοσοφία είναι να παρουσιάσει τα θεμέλια της ηθικής. Μ’ αυτό βοηθά επίσης στην καθοδήγηση των αποφάσεών μας για το πως θα πράξουμε (ιδιαίτερα στην εφαρμοσμένη ηθική). Προπάντων όμως συμβάλλει στην αυτοκατανόησή μας, με το να κάνει σαφείς διάφορες πλευρές που πρέπει να λαμβάνονται υπ’ όψη στην ορθή πράξη και με το να τις βάζει σε μια τάξη που να μπορεί να έρθει στο φως. Μ’ αυτό, ωστόσο, δεν αποφεύγεται η στάθμιση στο επίπεδο των συγκεκριμένων περιπτώσεων.

ΓΚΕΡΧΑΡΝΤ ΕΡΝΣΤ. (2017). Σκέψου σαν φιλόσοφος. Εισαγωγή στη φιλοσοφία σε 7 ημέρες, μτφρ. Κωνσταντίνος Σαργέντης. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτη, σ. 75.

Ο Μάρκος Αυρήλιος για την ελεύθερη βούληση

«“Ληστής προαιρέσεως ου γίνεται”· το του Επικτήτου»: Άκου τον Επίκτητο: «Την ελεύθερη βούληση δεν μπορεί να μας την κλέψει κανένας».

ΜΑΡΚΟΣ ΑΥΡΗΛΙΟΣ. (2007). Επιλογή από τα «Εις εαυτόν», μτφρ. Ν. Μ. Σκουτερόπουλος. Αθήνα: Στιγμή, σσ. 114-115.

Ίγκιτουρ: επομένως / άρα... υπάρχω

«Ο Ίγκιτουρ είναι το έργο – παγίδα όπου αυτά τα μοτίβα διευκρινίζονται με αναπάντεχες δεινώσεις. Δεν είναι μόνο παράσταση μιας φιλοσοφικής αυτοκτονίας, κυρίως εμφανίζει τον θάνατο σαν το μόνο εφικτό μέσο ανά-ληψης του θανάτου. Το Είναι πραγματώνεται μέσα από την άρση του, ήτοι μέσα από μια δοκιμασία αρνητικών εμπειριών. Ήδη από τον τίτλο (Ίγκιτουρ ή η τρέλα του Ελβενόν) ο Μαλαρμέ επιβάλλει στον ήρωά του το μην ον· Ελ-βε-νόν σημαίνει “αυτόν που δεν είναι κανείς”. Κάθε κατάφαση μέσα στο ποίημα θα προκύψει ως άρνηση της άρνησης και θριαμβευτικό ξέσπασμά της. “Δημιούργησα το έργο μου δια της εξαλείψεως, και κάθε κατακτημένη αλήθεια γεννιόταν από την απώλεια μιας εντύπωσης που, έχοντας σπινθηροβολήσει, αναλώθηκε και μου επέτρεπε, χάρη σε αυτά τα ελευθερωμένα σκότη, να προχωρήσω βαθιά μέσα στην αίσθηση του απόλυτου Σκότους”».

ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗΣ. (2006). Τα τρία μουστάκια. Ψιχία μηδενισμού. Αθήνα: Καστανιώτης, σ. 23.

ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΔΙΗΜΕΡΙΔΑΣ: «Η Φιλοσοφία στην Εκπαίδευση» / «Φιλοσοφικές Προσεγγίσεις στο φαινόμενο του Έρωτα»

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ

Το Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Πατρών διοργανώνει επιστημονική διημερίδα υπό τον τίτλο: «Η Φιλοσοφία στην Εκπαίδευση» με θεματική εστίαση στις «Φιλοσοφικές προσεγγίσεις στο φαινόμενο του Έρωτα». Η Διημερίδα αυτή αποτελεί το επιστημονικό σκέλος της Τελικής Φάσης του 15ου Πανελλαδικού Μαθητικού Διαγωνισμού Φιλοσοφικού Δοκιμίου, που διοργανώνεται ανά έτος από το Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Πατρών, ως μια δράση επιστημονικής συνεργασίας και ανταλλαγής μεταξύ της Tριτοβάθμιας και της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης στο πεδίο της Φιλοσοφίας και της διδασκαλίας της. Ολοκληρώνει έτσι τις εργασίες πάνω στη θεματική του 15ου Διαγωνισμού: «΄Ερωτας», για την οποία οι εκπαιδευτικοί που συμμετείχαν προετοιμάζοντας μαθητικές ομάδες για τον Διαγωνισμό, έχουν ήδη εργασθεί υπό την επιστημονική καθοδήγηση (συστηματική οριοθέτηση της θεματικής, βασική και συνοδευτική επιστημονική και λοιπή βιβλιογραφία και τρία θεματικά διαδικτυακά σεμινάρια) της Επιστημονικής και Οργανωτικής Επιτροπής του Τμήματος Φιλοσοφίας, κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας των μαθητών και μαθητριών τους.

Η Διημερίδα απευθύνεται κυρίως προς:

Τους εκπαιδευτικούς ανά την Ελλάδα που συμμετείχαν ως υπεύθυνες/-οι προετοιμασίας μαθητών/-τριών τους ή ως βαθμολογητές/-τριες στον 15ο Διαγωνισμό. Σχετική πρόσκληση αποστέλλεται προς όλα τα σχολεία που συμμετείχαν στον Διαγωνισμό.

Κάθε ενδιαφερόμενο εκπαιδευτικό της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, ιδίως του Λυκείου, της ειδικότητας των ανθρωπιστικών επιστημών. Σχετική πρόσκληση αποστέλλεται προς τις Διευθύνσεις Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, οι οποίες παρακαλούνται να την προωθήσουν στα σχολεία της δικαιοδοσίας τους.

Την ευρύτερη ακαδημαϊκή κοινότητα (προπτυχιακοί, μεταπτυχιακοί φοιτητές/-τριες, διδάσκοντες/-ουσες) του Πανεπιστημίου Πατρών. Ανακοινώνεται στα μέσα εσωτερικής επικοινωνίας του Πανεπιστημίου (tovima και announcements).

Εγγραφή: Οι ενδιαφερόμενοι να παρακολουθήσουν τις εργασίες της διημερίδας καλούνται να εγγραφούν συμπληρώνοντας τη φόρμα που υπάρχει στη διεύθυνση: https://forms.gle/ id3c1ecripyiYR7X8, καθώς και στην ιστοσελίδα της Διημερίδας: https://contest.philosophyupatras.gr/dihmerida-15

Μορφή και Δομή

Η μορφή διεξαγωγής είναι υβριδική, που σημαίνει ότι θα διεξαχθεί διά ζώσης και θα μεταδίδεται ταυτόχρονα στο διαδίκτυο. H παρακολούθηση της Διημερίδας είναι ανοικτή στην ευρύτερη ακαδημαϊκή κοινότητα. Σύνδεσμος παρακολούθησης Zoom: https://upatras-gr.zoom.us/j/91811994998? pwd=yxV7ezeoG23hFaR13lvdRWsUJUvxJj.1
 Σήμανση τηλεδιάσκεψης: 918 1199 4998. Κωδικός εισόδου: 285065

Η Διημερίδα διαρθρώνεται σε δύο μέρη, από τα οποία το μεν πρώτο αφορά σε ζητήματα διδακτικής, μεθοδολογίας και οργάνωσης της διδασκαλίας της Φιλοσοφίας στη Μέση Εκπαίδευση, το δε δεύτερο εμβαθύνει με πρωτότυπες ερευνητικές ανακοινώσεις στη φιλοσοφία του φαινομένου του έρωτα.

Α΄ Συνεδρία. Παρασκευή, 3 Απριλίου 2026

α) Ζητήματα ύλης, βιβλιογραφίας και μεθόδων διδακτικής για τη διαμεσολάβηση της Φιλοσοφίας τόσο στη διδασκαλία του μαθήματος όσο και στις Ομάδες Εργασίας που προετοιμάζονται για τον Πανελλαδικό Διαγωνισμό στο Λύκειο. β) Παρουσίαση του νέου μαθήματος «Ηθικής» από τον Πρόεδρο της αρμόδιας Επιτροπής του Ι.Ε.Π. και συζήτηση του σχεδίου του μαθήματος και άλλων σχετικών θεμάτων. Το μάθημα προετοιμάζεται για να εισαχθεί στην Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση της χώρας ως εναλλακτικό στο υποχρεωτικό μάθημα των Θρησκευτικών για μαθητές που για λόγους πίστης και συνείδησης δεν επιλέγουν την παρακολούθηση των Θρησκευτικών. Στη συζήτηση έχουν προσκληθεί να λάβουν μέρος με προγραμματισμένες παρεμβάσεις ανώτερα στελέχη της Μέσης Εκπαίδευσης.

Β΄ Συνεδρία. Σάββατο, 4 Απριλίου 2026

Στη Β΄ Συνεδρία περιλαμβάνονται θεματικές συνεδρίες που στοχεύουν στη φιλοσοφική επιστημονική εμβάθυνση με πρωτότυπες ερευνητικές ανακοινώσεις στο θεματικό πεδίο του έρωτα. Οι εισηγήσεις αφορούν: α) Σε σύγχρονες φιλοσοφικές προσεγγίσεις του φαινομένου του έρωτα, β) σε ειδικά ερωτήματα μιας φιλοσοφίας του έρωτα στην αρχαιότητα καιγ) στην πρόσληψη κλασικών φιλοσοφικών θεωριών, όπως της πλατωνικής, για τον έρωτα στην τέχνη. Οι ομιλητές είναι καθηγητές/-τριες του ΠΠ, του ΑΠΘ και του ΕΚΠΑ, με ειδική ερευνητική συμβολή στην θεματική και θα συνεισφέρουν πρωτότυπες ερευνητικές ανακοινώσεις.

Διάχυση Περιεχομένου

Το περιεχόμενο της Διημερίδας τεκμηριώνεται στην ιστοσελίδα της Διημερίδας, όπου αναρτώνται οι παρουσιάσεις, είτε σε πλήρες κείμενο είτε σε εκτενείς περιλήψεις (τεύχος περιλήψεων με βιογραφικά σημειώματα των ομιλητών), καθώς και λοιπό συνοδευτικό υλικό. Η ανάρτηση τελεί υπό τους όρους προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων των ομιλητών/ συγγραφέων. Η ιστοσελίδα και το αναρτώμενο εκεί υλικό παραμένουν ανοικτά προσβάσιμα για κάθε ενδιαφερόμενο.

Για περισσότερες πληροφορίες βλέπε στην ιστοσελίδα της Διημερίδας: https:// contest.philosophy-upatras.gr/dihmerida-15

ΈΡΩΣ και ΜΟΝΑΞΙΑ

ΚΩΣΤΑ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗ. «Έρως και Μοναξιά», Ευθύνη, τχ. 241 (Ιανουάριος 1992) 16-18.

Μὲ ἂλλα λόγια: ἕνας ἄνθρωπος γνησίως ἐναντιούμενος στὶς ἀδικίες καὶ παρανομίες τῆς πολιτείας δὲ θὰ δεῖ ἄσπρη μέρα, θὰ τὸν ἀφανίσουν

«[…] ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, εἰ ἐγὼ πάλαι ἐπεχείρησα πράττειν τὰ πολιτικὰ πράγματα, πάλαι ἂν ἀπολώλη καὶ οὔτ᾽ ἂν ὑμᾶς ὠφελήκη [31e] οὐδὲν οὔτ᾽ ἂν ἐμαυτόν. καί μοι μὴ ἄχθεσθε λέγοντι τἀληθῆ· οὐ γὰρ ἔστιν ὅστις ἀνθρώπων σωθήσεται οὔτε ὑμῖν οὔτε ἄλλῳ πλήθει οὐδενὶ γνησίως ἐναντιούμενος καὶ διακωλύων πολλὰ ἄδικα καὶ παράνομα ἐν τῇ πόλει γίγνεσθαι, ἀλλ᾽ [32a] ἀναγκαῖόν ἐστι τὸν τῷ ὄντι μαχούμενον ὑπὲρ τοῦ δικαίου, καὶ εἰ μέλλει ὀλίγον χρόνον σωθήσεσθαι, ἰδιωτεύειν ἀλλὰ μὴ δημοσιεύειν».

ΠΛΑΤΩΝ, Ἀπολογία Σωκράτους (31d-32).

ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: Wikipedia

15ος Πανελλαδικός Μαθητικός Διαγωνισμός Φιλοσοφικού Δοκιμίου Σχολικό Έτος 2025-2026 - Θεματικό Pεδίο: « Έρωτας»

ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ

Τι είναι άραγε ο έρωτας; Να ένα θέμα ενώπιον του οποίου αισθανόμαστε στοχαστικά αμήχανοι. Βέβαια στην παράδοση της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας, η οποία προηγείται των φιλοσοφικών ενατενίσεων, ο Έρωτας κατέχει περίοπτη θέση, και ιδιαίτερα στην ποίηση, καθώς θεωρήθηκε δύναμη με διάσταση συμπαντική, που συμβάλλει περισσότερο στη δόμηση του κόσμου παρά στην καταστροφή του. Επόμενο ήταν να αποτελέσει και για τη φιλοσοφική σκέψη βασικό αντικείμενο προβληματισμού και αναφοράς για τον ανθρώπινο βίο. Ώστε κατά περίεργο τρόπο ο Σωκράτης, ο εμβληματικός φιλόσοφος που δήλωνε ότι δεν γνώριζε τίποτε, διαβεβαιώνει στο Συμπόσιον του Πλάτωνα ότι το μόνο που γνωρίζει είναι «τα ζητήματα που αφορούν τον έρωτα». Μια πολλά υποσχόμενη δήλωση, που ωστόσο δεν φαίνεται να ευδοκίμησε στον φιλοσοφικό στίβο. Αιώνες αργότερα ο Σοπεγχάουερ θα επανέλθει στο ζήτημα, δηλώνοντας ρητά στη Μεταφυσική του έρωτα ότι για τον σοβαρό στοχαστή, «δεν πρόκειται διόλου για ασήμαντο πράγμα».

Και πράγματι, στην πράξη δύσκολα θα βρούμε άνθρωπο που να μην έχει δοκιμαστεί από τις αγωνίες τουέρωτα. Ωστόσο το ζήτημα αυτό φαντάζει αρκετά ομιχλώδες και παραγκωνισμένο στη φιλοσοφική προθήκη ενδιαφερόντων. Γιατί άραγε ο έρωτας φαίνεται να έχει απωθηθεί από την οπτική των φιλοσόφων, ώστε θεωρήθηκε «θέμα ελάχιστα φιλοσοφικό», όπως παρατηρεί ο Βολταίρος στο Λεξικό του; Είναι τόσο στενή η σχέση του με τη μέθη ή την παράλογη μανία, που αποκλείεται να σχετίζεται με τον λόγο ή την ανθρώπινη ύπαρξη στην πληρότητά της, ως ψυχική αλλά και σωματική οντότητα; Η απάντηση δεν μπορεί παρά να είναι σύνθετη, και μας καλεί να διερευνήσουμε, όχι μόνο τις ποικίλες ερωτικές εκδηλώσεις αλλά και τις προϋποθέσεις ή τις κρυφές τους αιτίες, προκειμένου να εξακριβωθούν οι όψεις και η φύση του έρωτα.

Αν θελήσουμε να διακρίνουμε τον έρωτα από παρεμφερείς έννοιες, θα πρέπει να πούμε γι’ αυτόν ότι είναι ένα φαινόμενο πάθους και ενέργειας ταυτοχρόνως, καθώς, όταν εκδηλώνεται, η έλξη που ασκεί κάποιο πρόσωπο πάνω σε κάποιο άλλο συμπίπτει αδιαχώριστα με την επιθυμία του δεύτερου για το πρώτο. ‘Ετσι στον έρωτα, εκείνο που έλκει είναι ταυτόχρονα και το ερώμενο, δηλαδή αυτό στο οποίο αποβλέπει η ερωτική ενέργεια εκείνου που έλκεται ― κάτι που εντοπίζεται παραδειγματικά στις γενετήσιες σχέσεις αλλά, στον φιλοσοφικό στοχασμό, επεκτείνεται κατά περίπτωση και σε άλλα πεδία προσωπικής, διαπροσωπικής, κοινωνικής φύσης έως και την κοσμολογία, ως μια βασική δομή της ύπαρξης. Κατ’ αντιδιαστολή, η αγάπη ― στην οποία επίσης αποδίδεται παρόμοια συμπαντική εμβέλεια στην πορεία του φιλοσοφικού στοχασμού ― διακρίνεται από τον έρωτα, ως μεταβατική ενέργεια ευεργεσίας από εκείνον που αγαπά προς το αντικείμενο της αγάπης, κινούμενη από το ενεργό ενδιαφέρον για την ευημερία του αντικειμένου της και νοούμενη κατ’ αυτόν τον τρόπο όχι ως πάθος αλλά ως ενέργεια του πνεύματος. Η φιλία πάλι είναι ένα είδος διαπροσωπικού δεσμού που ενέχει σημαντική πολιτική διάσταση, καθώς αφορά σχέσεις περισσότερο επιλεκτικές και απηχεί τη διείσδυση μιας προσωπικότητας στο περιβάλλον της πόλης, ενώ ποικίλλει σε διάρκεια και σε είδος, ανάλογα με τις σκοπιμότητες των συμβαλλομένων.

Για να επιστρέψουμε στο κεντρικό ζήτημα του φετινού Διαγωνισμού, αν θέλαμε να συστηματοποιήσουμε το πεδίο, θα λέγαμε ότι διαμορφώνονται στην πορεία του στοχασμού δύο μεγάλα ρεύματα, αποκλίνοντα μεταξύ τους: η υλιστική-βιολογική και η ιδεαλιστική θεώρηση του έρωτα ― ή όπως σχηματικά το έθεσαν οι αρχαίοι θεωρητικοί, η Πάνδημος (σωματική) και η Ουρανία (ψυχική) Αφροδίτη. Δεν φαίνεται να υπάρχει κανένα σημείο σύγκλισης ανάμεσα στην ιδεαλιστική προσέγγιση του Πλάτωνα, που βλέπει στον έρωτα την προοπτική εξύψωσης που προσφέρει στους ανθρώπους, και στην πραγματιστική προσέγγιση του Λουκρήτιου, ο οποίος προτρέπει να αφεθούμε στην απόλαυση των ερωτικών σχέσεων, ώστε να διαφύγουμε τον κίνδυνο ενός επίπονου πάθους. Θα εγκύψουμε στη συνέχεια ενδελεχέστερα στις δύο αυτές θεωρήσεις.

Η ιδεαλιστική θεώρηση του έρωτα αναπτύσσεται με απαράμιλλο τρόπο στα γραπτά του Πλάτωνα. Κατά τον φιλόσοφο ο έρωτας ανακινείται από την έλξη και την έφεση που νοιώθει η ψυχή προς το ωραίο (καλόν), ώστε οι βασικότερες εκδοχές του έρωτα θα λέγαμε ότι είναι: ο πόθος ενός άλλου σώματος, η επιθυμία κοινωνίας που απευθύνεται στην προσωπικότητα κάποιου άλλου και η έφεση προς το απόλυτα ωραίο, που υπερβαίνει κάθε επιμέρους περίπτωση ομορφιάς. Όπως διαφαίνεται από αυτήν την κατάστρωση, η οποία εμφανίζεται στο Συμπόσιον, η ερωτική επιθυμία έχει αποβλεπτικό χαρακτήρα· πράγμα που σημαίνει ότι ο έρωτας εγκαθιστά μια σχέση αλληλένδετη μεταξύ εκείνου που επιθυμεί και του εξωτερικού αιτίου που διεγείρει την επιθυμία του. Η ερωτική αυτή σχέση, αν και τελεί σε κάθε περίπτωση υπό τον όρο της ομορφιάς, μπορεί να υφίσταται με πολλές διαφορετικές αποβλεπτικότητες, τις οποίες ο Πλάτων συστηματοποιεί στο πλαίσιο της ιδεαλιστικής μεταφυσικής του, σε μια κλιμάκωση (αναβαθμούς) από τις καθαρά σωματικές ― όπως συμβαίνει στη ζωϊκή γενετήσια επιθυμία ― έως τις πλέον εξιδανικευμένες. Στο πλαίσιο αυτό προκύπτουν σημαντικές διαφοροποιήσεις τόσο ως προς το ποιόν όσο και ως προς την οντολογική σημασία της ερωτικής σχέσης: είναι άλλο να επιδιώκεις το επόμενο σώμα και άλλο να έλκεσαι από την ίδια την ωραιότητα και να αναζητάς την εποπτεία της. Ο Πλάτων θέτει την ανοδική αυτή πορεία ως ζήτημα παιδείας ή διδασκαλίας: αντί να επιδιώκουμε ένα ή περισσότερα ερωτικά σώματα, περιορίζοντας την επιθυμία μας στο καθαρά σωματικό στοιχείο, θεωρεί καλύτερο να ασκηθούμε στην αναζήτηση ωραίων ψυχών και, ακόμη καλύτερα, στην αναζήτηση του ίδιου του Ωραίου στο κάθε τι. Η απόβλεψη στο ιδεατό «Κάλλος», δηλαδή στην ίδια την ομορφιά, αναμένεται να μεταβάλει την επιθυμία μας, απαλλάσσοντάς μας από οδυνηρά πάθη και μεμψίμοιρες εμμονές με συγκεκριμένα πρόσωπα, προσδίδοντας εντέλει ηθικό βάθος στην ερωτική σχέση. Μπορεί όμως μια τέτοιου είδους γενικευτική συνθήκη να αποβεί βιώσιμη για τον άνθρωπο;

Σε κάθε περίπτωση θα λέγαμε ότι η ανάδυση της ερωτικής επιθυμίας δηλώνει μια έλλειψη που ωθεί προς κάποιου είδους εκπλήρωση, γεγονός που εμφανίζει τον έρωτα ως γενεσιουργό και δημιουργική δύναμη. Φαίνεται λοιπόν ο έρωτας να έχει δύο συμπληρωματικές όψεις: είναι ταυτόχρονα ενοποιητικός και διαφοροποιητικός. Η πλήρωση της έλλειψης γεννά κάτι καινούργιο μέσα από την τάση προς ενοποίηση. Σε συνέχεια αυτής της λογικής, η ανθρώπινη φύση μας φαίνεται να είναι εξάπαντος ελλιπής, όπως υποδεικνύει ο Αριστοφάνης στο πλατωνικό Συμπόσιον, και πάντα θα αναζητά ένα αρμονικό συμπλήρωμα. Εντέλει δεν μπορούμε να αρνηθούμε ότι ο ερωτικός πόθος μεταβάλλει τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο, αναδεικνύοντας προβολές νοηματοδοτήσεων που υποδηλώνουν αντίστοιχες δυνατότητες πράξης και ευδαιμονίας. Νοηματοδοτήσεις που ενδέχεται βεβαίως να ματαιωθούν, διότι ως προβολές εκείνου που αναπτύσσει την ερωτική διάθεση προς κάποιον ή κάτι, έχουν τον χαρακτήρα πρόσκλησης ή προσδοκίας και εξαρτώνται, χάρη στην αμοιβαιότητα της ερωτικής σχέσης, από την ανταπόκριση του άλλου προσώπου, το οποίο δεν υπόκειται στη δική μας βούληση.

Η παράδοση του πλατωνισμού θα αποβεί δεσπόζουσα στη μετέπειτα διανόηση και θα απηχήσει σημαντικά στον χριστιανισμό και στην ευρωπαϊκή τέχνη ευρύτερα, ιδίως διαμέσου των νεοπλατωνικών θεωρήσεων. Παράλληλα ωστόσο με τον πλατωνισμό, ήδη στην αρχαιότητα αναπτύσσεται μια περισσότερο νατουραλιστική προσέγγιση στο ζήτημα του έρωτα, σηματωρός της οποίας αναδεικνύεται ο Επίκουρος. Ως ερμηνευτής της επικούρειας φιλοσοφίας, ο Ρωμαίος ποιητής Λουκρήτιος θεωρεί τον έρωτα υπό το πρίσμα της φυσιολογίας, ως ένα γενετήσιο πάθος που καταλαμβάνει ανθρώπους και ζώα. Εντούτοις δεν μπορεί να μην παρατηρήσει ότι οι άνθρωποι βιώνουμε τον έρωτα με αμφίσημο τρόπο, ως κάποιου είδους πλήγμα. Στο πλήγμα αυτό συμφύρεται η ηδονή και η οδύνη: είναι βέβαια ευχάριστο να είσαι ερωτευμένος αλλά δεν μπορείς ποτέ να οικειοποιηθείς το αντικείμενο του έρωτά σου, ακόμη κι αν αυτό σου ανταποδώσει τα αισθήματα. Το αγαπημένο σώμα παραμένει ξένο και τα χαρίσματά του πρόσκαιρα διαθέσιμα. Ώστε η ερωτική ηδονή δεν είναι ποτέ πλήρης, διότι καταλήγει να είναι ανικανοποίητη, εφόσον «έχει κρυφά αγκάθια», μας λέει ο ποιητής, και μάλιστα υποδαυλίζεται από παραπλανητικά είδωλα απόλαυσης. Γι’ αυτό και το ερωτευμένο πρόσωπο είναι ανά πάσα στιγμή έτοιμο να εκδικηθεί το αίτιο της οδύνης του, καθώς δεν μπορεί να το καταστήσει πλήρως κτήμα του. Ο φρόνιμα σκεπτόμενος άνθρωπος είναι λοιπόν καλύτερο να απέχει από το ερωτικό πάθος και να αναζητά απλά τον κορεσμό του σώματος σε αγοραίες σχέσεις. Κατά τα άλλα, η σημαντικότερη επιδίωξη για τον άνθρωπο είναι η αταραξία της ψυχής, και ο καλύτερος οδηγός γι’ αυτή δεν παύει να είναι ο φιλοσοφικός στοχασμός.

Στους νεότερους χρόνους η επικούρεια προσέγγιση θα ενισχυθεί σημαντικά στο πλαίσιο και της κυρίαρχης νατουραλιστικής μεταφυσικής. Και ενώ ο ρομαντικός Ρουσσώ, κατά τον 18ο αιώνα, επιζητώντας την ψυχική αγνότητα φτάνει στο σημείο να αρνηθεί την πραγματικότητα των ερωτικών παθών, θεωρώντας ότι πρόκειται για επίπλαστες ορμές, ο Γερμανός φιλόσοφος Σοπεγχάουερ, έναν αιώνα μετά, θα υποστηρίξει την πραγματικότητα του έρωτα, λέγοντας ότι πρόκειται για φαινόμενο που στην ουσία του υπαγορεύεται από την αδήριτη ανάγκη διαιώνισης του ανθρώπινου είδους, που τείνει στην ανανέωση του τραγικού παιχνιδιού της ζωής. Με άλλα λόγια επισημαίνει ότι κάτω από όλες τις συγκινητικές και περιπαθείς μυθολογίες περί έρωτος υποφώσκει το ένστικτο που υπαγορεύεται από το φυσικό είδος, μια βούληση για ζωή η οποία αναζητά την εξατομίκευσή της σε ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, ένα ταίρι. Κατά συνέπεια, οι ερωτικές προσδοκίες μας, όσο θαυμάσιες κι αν φαντάζουν, δεν συνιστούν παρά απατηλές και διαμεσολαβημένες παρορμήσεις, ο τρόπος εκδήλωσης και πρόσληψης των οποίων θα καθορίζεται από την τύχη ή τις εκάστοτε κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες. Αντιστρέφοντας έτσι την πλατωνική οπτική, ο Σοπεγχάουερ θεωρεί τη βούληση για ζωή αιτία του είδους και το είδος αιτία εξατομίκευσης της ερωτικής απόβλεψης. Στο τέλος πάντως δεν θα διαφωνούσε με τις συμβουλές του Λουκρήτιου σχετικά με τις ερωτικές παγίδες ή με τις σκέψεις που διατυπώνει ο Μονταίνιος αναφορικά με τις σχέσεις των δύο φύλων και την πραγματιστική σκοπιμότητα του γάμου.

Στη σύγχρονή μας εποχή συναντάμε πολλές και διαφορετικές στάσεις απέναντι στο ερωτικό φαινόμενο, οι οποίες εν πολλοίς αντλούν την προέλευσή τους από την ιστορική αυτή παρακαταθήκη, που και στις δύο κύριεςεκδοχές της συνεχίζει να αποτελεί το πρίσμα μέσα από το οποίο ερμηνεύουμε τον τρόπο που σκεφτόμαστε, ερωτευόμαστε αλλά και ερχόμαστε να αντιμετωπίσουμε θεωρητικά το φαινόμενο. Ακολουθώντας, για παράδειγμα, την εκδοχή της νατουραλιστικής ή βιολογικής θεώρησης, οι σύγχρονοι απελεύθεροι άνθρωποι των πόλεων αρέσκονται να πιστεύουν στη «σεξουαλικότητα», μια δραστηριότητα διασκεδαστική ― κατά την αγγλική εκδοχή, «fun» ―, απογυμνωμένη από κάθε πραγματική πρόκληση αυτοβελτίωσης ή κατανόησης του άλλου. Άραγε η καινούργια αυτή ιδεολογία μάς έχει τουλάχιστον απαλλάξει από την αγωνιώδη προσδοκία που υποτίθεται ότι δυσχεραίνει τον σωματικό έρωτα; Διευκόλυνε μήπως την προσωπική επικοινωνία και την ηθική βελτίωση των ανθρώπων; Εάν πάλι είναι αλήθεια ότι η πραγματικότητα του έρωτα αντιτίθεται σε πολλά από τα στερεότυπα που μας κατακλύζουν σχετικά με αυτόν, μήπως το φαινόμενο του έρωτα και της ερμηνείας του έχει και πολιτικές διαστάσεις; Και πώς θα μπορούσαμε να επεξεργαστούμε μέσα από το θεωρητικό υποβαθρο που αποκτήσαμε θέσεις που έχουν αναπτυχθεί στο πλαίσιο της φεμινιστικής φιλοσοφίας; Τέτοια και πολλά άλλα επίκαιρα ερωτήματα τιθενται επιτακτικά στον σημερινό σκεπτόμενο άνθρωπο και ζητούν τη μέθοδο και τα εννοιολογικά εργαλεία για την πραγμάτευσή τους.

Φτάνοντας έτσι μέχρι τα όρια της αμοιβαίας αμηχανίας και τις προκαταλήψεις της εποχής κάθε φιλοσόφου, αλλά και μέχρι τη βαθιά αγωνία που πολλοί από αυτούς αφήνουν να διαφανεί, όλοι οι στοχαστές εντέλει προβληματίζονται με το φαινόμενο του έρωτα, διότι αφορά καίρια τη ζωή μας. Ώστε ακόμη και σήμερα παραμένει σημαντικό να αφουγκραζόμαστε στα λόγια της λυρικής ποιήτριας Σαπφώς εκείνη την ερωτική κατάνυξη που πολλοί λογοτέχνες και στοχαστές ένοιωσαν να τους συνεπαίρνει: «το ωραιότερο είναι αυτό που αγαπάει ο καθείς» (απόσπασμα 16.1-20 Lobel-Page, στίχοι 3-4). Υπό αυτή την έννοια, η φιλοσοφία του έρωτα συνιστά ένα πεδίο που θα πρέπει να επανεξετάσουμε, και μάλιστα να προασπίσουμε επειγόντως.

Εδώ το: Υποστηρικτικό Υλικό / Βιβλιογραφία

Τι είναι Φιλοσοφία;

ΠΗΓΗ: LiantinisORG

Το πρόβλημα της ελευθερίας

«Συνείδηση ελευθερίας είναι η συνείδηση ότι (όχι πάντοτε, αλλά σε ορισμένες, βαριές από σημασία, στιγμές της ζωής μας) είμαστε υπαίτιοι και υπεύθυνοι για τις πράξεις μας. Και επειδή προσωπική υπαιτιότητα και ανάληψη ευθύνης είναι έννοιες αλληλένδετες, ορθό είναι να συμπεράνουμε ότι η ψυχολογική είναι συνάρτηση της ηθικής ελευθερίας. Τόσο μόνο, εάν σταθμίσουμε με αυστηρά μέτρα το ζήτημα, είναι το μέρος της αλήθειας που περιέχεται σε μια πανάρχαιη φιλοσοφική θεωρία ότι ελεύθερη είναι όχι απλώς η καθευτήν ανεξάρτητη, αλλά η σταθερά φερόμενη προς το αγαθό βούληση. Μια κριτικά διαπαιδαγωγημένη φιλοσοφική σκέψη θα διατύπωνε αυτή την αρχή με περισσότερη ακρίβεια ως εξής: ελεύθερη είναι η βούληση που προσγράφει στον εαυτό της την υπαιτιότητα και την ευθύνη των αποφάσεών της. Η αναγνώριση της υπαιτιότητας μπορεί ίσως να γίνει με το θεωρητικό νου, αλλά η αποδοχή της ευθύνης είναι ενέργημα της ηθικής ζωής. Από τούτο συνάγεται ότι η ελευθερία της βούλησης συνυφαίνεται με την ηθική ποιότητά της. Μια ηθικά αδιαίρετη βούληση (amorale, όχι immorale) δεν αισθάνεται την ευθύνη, επομένως είναι και ανελεύθερη – με το νόημα ότι δεν ζ ε ί την ελευθερία της, δεν έχει το βίωμα και τη συνείδηση της ελευθερίας».

Ε. Π. ΠΑΠΑΝΟΥΤΣΟΣ. (1977). «Η ελευθερία άτοπη ή αδύνατη», στο Φιλοσοφία και Παιδεία. Αθήνα: Ίκαρος, σσ. 57-58.

Συντακτική και συνταγματική εξουσία ως σχέση μεταξύ της βίας που θέτει το δίκαιο και της βίας που το συντηρεί

«Δεν υφίσταται ίσως σημείο στο οποίο το παράδοξο της κυριαρχίας να φωτίζεται τόσο άπλετα όσο στο ζήτημα της συντακτικής εξουσίας και της σχέσης της με τη συντεταγμένη εξουσία», γράφει ο Giorgio Agamben, στο βιβλίο του Homo Sacer. Κυρίαρχη εξουσία και γυμνή ζωή. Για να τεκμηριώσει τη θέση του παραπέμπει στον Γάλλο συνταγματολόγο George Burdeau και στο βιβλίο του Το καθεστώς της εξουσίας στο κράτος. Αντιγράφω το παράθεμα: «ο λόγος για τον οποίο συμβαίνει αυτό είναι γιατί, αν προτιθέμεθα να αποδώσουμε το πραγματικό νόημά της στη διάκριση μεταξύ της συνταγματικής εξουσίας και της συντεταγμένης εξουσίας, είμαστε υποχρεωμένοι να τις τοποθετήσουμε σε δύο διαφορετικά επίπεδα. Οι συντεταγμένες εξουσίες υφίστανται μόνο μέσα στο κράτος: δεδομένου ότι δεν μπορούν να διαχωριστούν από μια προκαθορισμένη συνταγματική τάξη, χρειάζονται ένα κρατικό πλαίσιο του οποίου την πραγματικότητα καταδεικνύουν. Αντιθέτως, η συντακτική εξουσία τοποθετείται έξω από το κράτος· δεν του οφείλει απολύτως τίποτα, υπάρχει και δίχως αυτό, είναι η ακένωτη πηγή». Εξού και η «αδυναμία να οικοδομηθεί με αρμονικό τρόπο η σχέση μεταξύ των δύο εξουσιών, η οποία εκδηλώνεται, ιδιαιτέρως, όχι μόνο όταν πρόκειται να κατανοήσουμε τη δικαιϊκή φύση της δικτατορίας και της κατάστασης εξαίρεσης, αλλά και σχετικά με την αναθεωρητική εξουσία, η οποία συχνά προβλέπεται και από το ίδιο το κείμενο των συνταγμάτων», συμπληρώνει ο Agamben, ενώ παράλληλα υιοθετεί την κριτική που κάνει σε αυτή την τάση ο Walter Benjamin στο βιβλίο του Για μια κριτική της βίας. Αντιγράφω και ετούτο το παράθεμα: «όσο μειώνεται η συνειδητοποίηση της λανθάνουσας παρουσίας της βίας εντός ενός νομικού θεσμού, τόσο αυτός παρακμάζει. Ένα τέτοιο παράδειγμα αποτελούν σήμερα τα κοινοβούλια. Παρουσιάζουν τους γνωστούς αξιολύπητους θεατρινισμούς γιατί δεν διατήρησαν τη συνείδηση των επαναστατικών δυνάμεων στις οποίες οφείλουν την ύπαρξή τους… κι αυτό γιατί τους λείπει η αίσθηση της νομοθετικής βίας που εμπεριέχουν. Είναι επόμενο, λοιπόν, να μην παίρνουν αποφάσεις αντάξιες τέτοιας βίας, αλλά, μέσα σε συμβιβαστικά πλαίσια, να χειρίζονται μ’ ένα δήθεν μη βίαιο τρόπο τις πολιτικές υποθέσεις».

GIORGIO AGAMBEN. (2018). Homo Sacer. Κυρίαρχη εξουσία και γυμνή ζωή, μτφρ. Παναγιώτης Τσαμουράς, επίμετρο Φιλήμων Παιονίδης. Αθήνα: Έρμα, σσ. 73-74.

Πρόσκληση σε Φιλοσοφική Συνδιάλεξη

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ

Η Επιστημονική και Οργανωτική Επιτροπή του 14ου Πανελλαδικού Μαθητικού Διαγωνισμού Φιλοσοφικού Δοκιμίου προσκαλεί όλες τις ενδιαφερόμενες και όλους τους ενδιαφερόμενους εκπαιδευτικούς, μαθήτριες και μαθητές, να συμμετάσχουν στη συνδιάλεξη που θα πραγματοποιηθεί το Σάββατο 14/12/2024 και από ώρα 17:45 μ.μ. εξ αποστάσεως*.

* Μαθήτριες και μαθητές μπορούν να συμμετάσχουν με τη συγκατάθεση των γονέων τους.

Στη συνδιάλεξη θα συζητηθεί αποκλειστικά το θεματικό πεδίο του διαγωνισμού, με γενικό τίτλο: Βία και ισχύς. Προς τούτο προτρέπουμε τις ενδιαφερόμενες φιλοσοφικές ομάδες να μας αποστείλουν εκ των προτέρων τα ερωτήματα ή τις τοποθετήσεις τους, γύρω από τα οποία θα περιστραφεί η συζήτηση. Τα ερωτήματα και οι τοποθετήσεις που θα υποβληθούν θα διακινηθούν επίσης στα διαδικτυακά μέσα του διαγωνισμού.

Σύνδεσμος ZOOM για τη συμμετοχή: https://upatras-gr.zoom.us/j/2212293494?pwd=ZWN4a2ZWVS9SSUNqL3VzampMaXpWQT09

Αναμένουμε τις απορίες και τις παρατηρήσεις σας, για μια συναρπαστική συζήτηση!

Με τιμή, ο Γραμματέας της ΕΟΕ

Χάρης Ταμπάκης

14ος Παναλλαδικός Μαθητικός Διαγωνισμός Φιλοσοφικού Δοκιμίου

Ιστοσελίδα του 14ου Πανελλαδικού Μαθητικού Διαγωνισμού Φιλοσοφικού Δοκιμίου

Η αλήθεια

Τελετή Ανακοίνωσης των Αποτελεσμάτων και της Βράβευσης των Νικητών του 13ου Πανελλαδικού Μαθητικού Διαγωνισμού Φιλοσοφικού Διαγωνισμού

Α Ν Α Κ Ο Ι Ν Ω Σ Η 

Η Τελετή Ανακοίνωσης των Αποτελεσμάτων και της Βράβευσης των Νικητών του 13ου Πανελλαδικού Μαθητικού Διαγωνισμού Φιλοσοφικού Διαγωνισμού, θα λάβει χώρα στο Συνεδριακό Κέντρο του Πανεπιστημίου Πατρών, αίθουσα II.9 σήμερα Κυριακή, 03 Μαρτίου 2024, ώρα 13:00. Δυνατότητα εξ αποστάσεως παρακολούθησης στον εξής σύνδεσμο Zoom: 

Join Zoom Meeting

https://upatras-gr.zoom.us/j/93300438899?pwd=Q3RBbVN3QkR5MHUvVmZ2YmNhYWNNUT09

Η Τελική Φάση του 13ου Πανελλαδικού Μαθητικού Διαγωνισμού Φιλοσοφικού Δοκιμίου

Δ Ε Λ Τ Ι Ο   Τ Υ Π Ο Υ

 

]

Το τριήμερο 01 έως 03 Μαρτίου θα διεξαχθεί στο Πανεπιστήμιο Πατρών η Τελική Φάση του 13ου Πανελλαδικού Μαθητικού Διαγωνισμού Φιλοσοφικού Δοκιμίου, με παράλληλη διεξαγωγή διημερίδας αφιερωμένης στη φιλοσοφία και βασικό θέμα: «Βία και ισχύς».

Προβλέπεται να υπάρξει δυνατότητα διαδικτυακής παρακολούθησης των εκδηλώσεων μέσω συνδέσμου Zoom:

https://upatras-gr.zoom.us/j/93300438899?pwd=Q3RBbVN3QkR5MHUvVmZ2YmNhYWNNUT09

Το Πρόγραμμα της Διημερίδας, οι Περιλήψεις των Εισηγήσεων και τα Σύντομα Βιογραφικά των Εισηγητών βρίσκονται στους παρακάτω συνδέσμους:

https://contest.philosophy-upatras.gr/

https://contest.philosophy-upatras.gr/dihmerida-13

ΠΗΓΗ: 13ος Πανελλαδικός Μαθητικός
 Διαγωνισμός Φιλοσοφικού Δοκιμίου

Κέντρο Μάθησης Διαγωνισμός Φιλοσοφικού Δοκιμίου

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

«Η μη βία είναι η μεγαλύτερη δύναμη με την οποία έχει προικιστεί ο άνθρωπος», Μαχάτμα Γκάντι.

«Συνεπώς εκείνο που προσδιορίζει την κατάσταση του homo sacer δεν είναι η αρχέγονη αμφισημία της ιερότητας που είναι σύμφυτη, όσο, αντιθέτως, ο ιδιαίτερος χαρακτήρας του διπλού αποκλεισμού στον οποίο βρίσκεται εγκλωβισμένος και της βίας στην οποία εκτίθεται. Αυτή βία – η μη εγκεκριμένη θανάτωση την οποία μπορεί να διαπράξει οποιοσδήποτε – δεν μπορεί να ταξινομηθεί ούτε ως θυσία ούτε ως δολοφονία, ούτε ως εκτέλεση μιας καταδίκης ούτε ως ιεροτελεστία. Μακριά από τις θεσπισμένες μορφές του ανθρώπου και του θεϊκού δικαίου, διανοίγει μια σφαίρα του ανθρώπινου πράττειν που δεν είναι ούτε εκείνη του sacrum facere (τα ιερά επιτελείν, ιερουργείν, θύειν) ούτε εκείνη της κοσμικής πράξης και την οποία στο σημείο αυτό θα πρέπει να αποπειραθούμε να κατανοήσουμε», Giorgio Agamben.

Τη δεύτερη θέση, πανελλαδικά, κατέκτησε η Ελένη – Ταξιαρχούλα Σκορδά, μαθήτρια της Β΄ Λυκείου του σχολείου μας (Πρότυπο ΓΕ.Λ. Μυτιλήνης του Πανεπιστημίου Αιγαίου) στον 13ο Πανελλαδικό Μαθητικό Διαγωνισμό Φιλοσοφικού Δοκιμίου, τον οποίο με υποδειγματική οργάνωση κάθε χρόνο υλοποιεί το Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Πατρών. Στην προκριματική φάση που διεξήχθη στις 27 Ιανουαρίου, συμμετείχαν 450 μαθητές/τριες από 71 σχολεία. Στη δεύτερη φάση που θα γίνει στις 01 έως 03 Μαρτίου στην Πάτρα, από τους/τις 15 φιναλίστ μαθητές/τριες, δύο και ένας/μια επιλαχών/ούσα θα μπορέσουν να συμμετάσχουν στην 32η Διεθνή Ολυμπιάδα Φιλοσοφίας (ΔΟΦ), που εφέτος θα γίνει στο Ελσίνκι, με διοργανώτρια χώρα τη Φινλανδία, από 9 έως 12 Μαΐου 2024, με κριτήριο επιλογής τη σειρά επιτυχίας τους στον Εθνικό Διαγωνισμό και, εφ’ όσον, η επίδοσή τους στη συνοδευτική εξέταση στην ξένη γλώσσα έχει αξιολογηθεί ως επαρκής (πολύ καλή ή άριστη) για τους σκοπούς της συμμετοχής. 

Στους/στις συμμετέχοντες/ουσες μαθητές/τριες, ως ειδικό έπαθλο χορηγείται στον πρώτο προκρινόμενο μαθητή για συμμετοχή στη ΔΟΦ, επίσης από το Κέντρο Ελληνικών Σπουδών Ελλάδος του Πανεπιστημίου Harvard, υποτροφία για μια θέση στο θερινό πρόγραμμα για μαθητές Λυκείου: «High School Summer Program - HSSP», που διοργανώνει το ΚΕΣ κατ’ έτος στο Ναύπλιο. Επίσης, συνολικά απονέμονται: α) Διακρίσεις για την επίδοση στην τελική φάση του διαγωνισμού: «Βραβείο» για την επίτευξη της 1ης, 2ης και 3ης θέσης στον Πανελλαδικό Διαγωνισμό· «Έπαινος Αριστείας» για την 4η και την 5η θέση επιτυχίας· «Βραβείο Πρόκρισης» για τους προκρινόμενους για συμμετοχή στη Διεθνή Ολυμπιάδα Φιλοσοφίας, β) Διακρίσεις για την επίδοση στην προκριματική φάση του διαγωνισμού: «Έπαινος Διάκρισης» στους προκρινόμενους για την τελική φάση του Διαγωνισμού· «Τιμητική Διάκριση» στους επιλαχόντες ή επιλαχούσες για την τελική φάση του διαγωνισμού· «Εύφημη Μνεία» στους μαθητές με τελικό βαθμό ίσο και άνω του 16/20 στην προκριματική φάση του Διαγωνισμού, γ) Έπαινος Συμμετοχής σε όλους τους μαθητές και τις μαθήτριες που συμμετείχαν στον διαγωνισμό, δ) Βεβαίωση Συμμετοχής σε όλες και όλους τους εκπαιδευτικούς που συνέβαλαν στη διεξαγωγή του διαγωνισμού, με συγκεκριμένη αναφορά στο έργο που επιτέλεσαν.

Το θέμα του εφετινού διαγωνισμού ήταν λίαν επίκαιρο: «Βία και Ισχύς». Όπως είναι γνωστό το φαινόμενο της βίας το γνωρίζουμε στην καθημερινή μας εμπειρία ως τη στοχευμένη άσκηση ή επίδειξη φυσικής δύναμης από κάποιον δράστη, με σκοπό την υπερνίκηση των φυσικών ή βουλητικών αντιστάσεων, που τυχόν συναντά κατά την εκδήλωση της βουλητικής του ενέργειας.

Σημειωτέον ότι, κάθε χρόνο το σχολείο μας συμμετέχει στον εν λόγω διαγωνισμό με πολλούς μαθητές και πολλές μαθήτριες, με διακρίσεις στη δεύτερη φάση. Πέρυσι, μάλιστα, δύο μαθήτριές μας, η Ευδοκία Κώττη και η Μαριάννα Καμπάκου, φοιτήτριες σήμερα στα Πανεπιστήμια Αθηνών και Θεσσαλονίκης, είχαν διακριθεί και είχαν συμμετάσχει στη Διεθνή Ολυμπιάδα Φιλοσοφίας που έγινε στην Αρχαία Ολυμπία.

Υποστηρικτές του διαγωνισμού είναι το Κέντρο Ελληνικών Σπουδών Ελλάδος του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ και ο Σύνδεσμος Φιλολόγων Ελλάδας.

Θερμά συγχαρητήρια τόσο στην Ελένη - Ταξιαρχούλα Σκορδά όσο και σ' όλους τους μαθητές και σ' όλες τις μαθήτριες που συμμετείχαν σ' αυτή τη φιλοσοφική δοκιμή.