Οι αληθινά éternelles και άμεσα παρούσες Αντιγόνες του Francis George Steiner (1929–2020)

Στον αστερισμό των επτά σωζόμενων τραγωδιών του Σοφοκλή, η Αντιγόνη θεωρείται το λαμπρότερο αστέρι. Αυτή η υπερβολική, συχνά, εκτίμηση αφορούσε άλλοτε τη μορφή της ηρωίδας, άλλοτε το ίδιο το έργο, άλλοτε έναν ασαφή συνδυασμό και των δύο. «Έχετε δίκιο όσον αφορά την "Αντιγόνη"» έγραφε ο Σέλεϊ στον Τζον Γκίζμπορν (John Gisborne) τον Οκτώβριο του 1821. «Τι υψηλή εικόνα γυναίκας ! Και τι να πει κανείς για τα χορικά, ιδιαίτερα για τον λυρικό κομμό του ισόθεου θύματος; Και οι απειλές του Τειρεσία, και το πόσο γρήγορα βγαίνουν αληθινές; Κάποιοι από εμάς έχουμε αγαπήσει μια Αντιγόνη, σε μια προηγούμενη ζωή, κι αυτό μας κάνει να μη βρίσκουμε πλήρη ικανοποίηση σε κανέναν θνητό δεσμό». Στις διαλέξεις για την Αισθητική (1820-1829), ο Χέγκελ αποκαλεί αυτό το έργο «ένα από τα υψηλότερα και τα πιο ολοκληρωμένα, από κάθε άποψη, έργα τέχνης που δημιούργησε ποτέ η ανθρώπινη προσπάθεια». Στις διαλέξεις του για την ιστορία της φιλοσοφίας, που δόθηκαν μεταξύ 1819 και 1830, επικαλείται την ηρωίδα, «την ουράνια Αντιγόνη, την ευγενέστερη μορφή που εμφανίσθηκε ποτέ στη γη...»· [Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου].

«[…] η Αντιγόνη του Σοφοκλή δεν είναι τυχαίο κείμενο. Είναι από τις κινήσεις με διάρκεια και θέση στον κανόνα, στην ιστορία της φιλοσοφικής, λογοτεχνικής και πολιτικής μας συνείδησης. Το στοιχείο που εμφανίζεται και κατέχει κομβική θέση στο βιβλίο είναι η απόπειρα να απαντήσουμε στο ερώτημα γιατί άραγε συμβαίνει μια δράκα αρχαίων ελληνικών μύθων να συνεχίζουν να κυριαρχούν και να προσδίδουν ζωτικό σχήμα στην δική μας αίσθηση του Εγώ και του Κόσμου. Γιατί άραγε οι “Αντιγόνες” είναι αληθινά éternelles και άμεσα παρούσες;»

GEORGE STEINER. (2001). Οι Αντιγόνες. Ο μύθος της Αντιγόνης στην λογοτεχνία, τις τέχνες και στη σκέψη της Εσπερίας, μτφρ. Βασίλης Μαστόρης – Πάρης Μπουρλάκης. Αθήνα Καλέντης, σ. 13

Μνημειώδες έργο για την Αντιγόνη, τον Σοφόκλειο μύθο, που επηρέασε τη δυτική λογοτεχνία, την τέχνη και τη φιλοσοφία. Ο πολυμαθής Francis George Steiner (1929–2020), ένας από τους σημαντικότερους κριτικούς της λογοτεχνίας υποστηρίζει ότι η Αντιγόνη του Σοφοκλή αποτελεί το κορυφαίο επίτευγμα του ανθρώπινου πνεύματος. Η πρόσληψη αυτής της τραγωδίας στη δυτική σκέψη εμφανίστηκε σε κορυφαίους ποιητές και φιλοσόφους, όπως ο Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) ή Έγελος και ο Martin Heidegger‎‎ (1889 - 1976). Α.Ι.Κ.

Η αλήθεια στον ΜΑΡΤΙΝ ΧΑΪΝΤΕΓΓΕΡ

«Η Δήλος, το ιερό νησί, το μέσο της χώρας των Ελλήνων, των ακτών και των θαλασσών της, φανερώνει, εφ’ όσον κρύβει. Τι είναι αυτό που έτσι εμφαίνεται σ’ αυτή την ίδια; Τι υποδηλώνει η Δήλος; Εκείνο που δοκίμασαν οι ποιητές και διανοητές των Ελλήνων, επειδή προ-έβλεπαν από πολύ μακριά αυτό που υπήρξε γι’ αυτούς το παροντικό, και που το ονόμασαν αλήθεια, δηλαδή: το αχώριστο του ακρύπτου (ξεσκέπασμα) και του κρυφού (σκέπασμα).

»Κάθε λέγειν και δια μέσου αυτού η εκάστοτε πλάση και έργο, η κάθε δράση και η κάθε πράξη δέχονται από την αλήθεια και διατηρούν μέσα της τον προσδιορισμό του τύπου τους. Γιατί η αλήθεια είναι το φέρον πεδίο: Είναι τα ανοικτά που αυτοπροσφέρονται, φέρονται προς τα πάντα, τα οριοθετούν και τα ελευθερώνουν, που επιτρέπουν στο κάθε τι που είναι παρόν και απόν να έρχεται και να διαρκεί, ν’ αποχωρεί και να λανθάνει.

»Κάθε ποίηση και νόηση προϋποθέτει την θεώρησή της από την αλήθεια. Αυτή η ίδια κατακρατείται έτσι μέσα στην θνητή πρό-βλεψη. Η αλήθεια βλέπεται, αλλά δεν νοείται ως προς το προσίδιο χαρακτηριστικό της με τρόπο που να προσιδιάζει σ’ αυτό. Έκτοτε περέμεινε μη νοημένη και ανερώτητη για την προέλευσή της.

»Αλήθεια είναι η αυθεντική λέξη του ελληνικού Desein, ο μύθος, δηλαδή τα λεγόμενα που γίνονται η ελληνική νόηση, όταν εκδιπλώνονται ως ο λόγος μέσα στο λέγειν και στο διαλέγεσθαι, δηλαδή μέσα στο εκ-φράζειν του παρείναι και το δια-φράζειν του. Τα παρόντα αληθεύουν, επειδή η παροντικότητά τους ξεσκεπάζεται μέσα στον ορίζοντα του κρυψίματος· το αληθεύειν είναι ο βασικός χαρακτήρας που διατηρεί η ελληνική σκέψη απ’ άκρη σ’ άκρη, χωρίς να τον έχει περαιτέρω συλλογισθεί».

ΜΑΡΤΙΝ ΧΑΪΝΤΕΓΓΕΡ. (1998). Διαμονές. Ταξίδι στην Ελλάδα. Πρόλογος, μετάφραση Γιώργος Φαράκλας. Επιμέλεια Νίκος Καλταμπάνος. Αθήνα: Κριτική, σσ. 67-69.