Ο φιλόσοφος Μπέρτραντ Ράσσελ

«Υπάρχει στον κόσμο καμιά γνώση τόσο βέβαιη, ώστε κανείς λογικός άνθρωπος να μη μπορεί να την αμφισβητήσει; Αυτή η ερώτηση, που με πρώτη ματιά δε φαίνεται διόλου δύσκολη, στην πραγματικότητα είναι από τις πιο δύσκολες που μπορούν να τεθούν. Όταν θάχουμε αντιληφθεί τα εμπόδια που ορθώνονται σε μια άμεση και αναμφίβολη απάντηση, θάχουμε προχωρήσει αρκετά στη σπουδή της φιλοσοφίας γιατί η φιλοσοφία δεν είναι τίποτ’ άλλο από την απόπειρα ν’ απαντήσουμε σε τέτοιες τελικές ερωτήσεις, αλλά όχι δογματικά κι’ απρόσκοπτα, όπως κάνουμε στην καθημερινή μας ζωή, κι’ ακόμα και στις επιστήμες, μα κριτικά, αφού εξερευνήσουμε όλη την αοριστία και σύγχυση που κρύβεται κάτω από τις συνηθισμένες μας ιδέες».

ΜΠΕΡΤΡΑΝΤ ΡΑΣΣΕΛ. (1968). Τα προβλήματα της Φιλοσοφίας, μτφρ. Γιάννης Δυριώτης. Αθήνα: Αρσενίδης, σ. 7.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ - ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ

Στους/στις μαθητές/τριες της Β΄ Λυκείου, 

με αφορμή τη Διαδικτυακή συζήτησή μας για τον Rene Descartes

«Η φύση της φιλοσοφικής εργασίας μπορεί ακόμα να ανιχνευτεί μέσα από μια έρευνα των αποτελεσμάτων της. Καθώς τα φιλοσοφικά προβλήματα λειτουργούν σαν κινητήριες δυνάμεις του φιλοσοφείν και οι μέθοδοι χρησιμοποιούνται σαν εναλλακτικοί δρόμοι έρευνας, εκείνο που απομένει να δούμε σ’ αυτή τη διαδικασία είναι ποια αποτελεσματικά όπλα χρησιμοποιούνται για να καταστραφούν οι ιδέες των αντιπάλων ή για να προβληθούν απλά θέσεις. Τα αποτελεσματικά όπλα που χρησιμοποιούνται στον φιλοσοφικό αγώνα είναι τα επιχειρήματα. Μπορεί μάλιστα να δείξει κανένας πως η φιλοσοφία δεν αποτελείται παρά μόνο από επιχειρήματα. Η φιλοσοφία φαντάζει συχνά σαν το βασίλειο της λογικής και του επιχειρήματος. Ακόμα και τα ανορθόλογα φιλοσοφήματα είναι συνθέσεις που η δύναμή τους τελικά δεν οφείλεται παρά σε ευρήματα του επιχειρηματολογικού δαίμονα. Φιλοσοφώ σημαίνει επιχειρηματολογώ. Αν δεν επιχειρηματολογώ πια, δεν εκφράζω τίποτε φιλοσοφικό, οτιδήποτε κι αν κάνω. 

»Είναι δύσκολο να πούμε τι είναι γενικά ένα επιχείρημα και πολύ πιο δύσκολο να μιλήσουμε για τη φύση του φιλοσοφικού επιχειρήματος. Είναι περίπου σαν να θέλουμε να κάνουμε λόγο για τη φύση της φιλοσοφικής εργασίας. Γενικά, επιχείρημα είναι ένα σχήμα σκέψης που λέει τι είναι αληθινό και τι ψεύτικο. Ένα τέτοιο σχήμα, για να είναι αποτελεσματικό όπλο, πρέπει να είναι οπωσδήποτε λογικά ισχυρό ή ακαταμάχητο. Γιατί εκείνος που χρησιμοποιεί αυτό το όπλο θέλει να αναιρέσει τις αντίπαλες ιδέες, να τις υπονομεύσει ή να τις παραμερίσει. Τελικά, αποσκοπεί να μας πείσει· θέλει, λοιπόν, ν’ αλλάξει τις ιδέες μας.

»Για την ακρίβεια, ένα φιλοσοφικό επιχείρημα δεν θέλει μονάχα να πει τι είναι αληθινό, αλλά και να αμφισβητήσει τρέχουσες ιδέες και απόψεις ή θεωρίες και ακόμα να τις καταστρέψει. Το επιχείρημα, π.χ., του Ντεκάρτ "σκέφτομαι, άρα υπάρχω" θέλει απλά να πει πως φτάνουμε στη βεβαιότητα της ύπαρξής μας μέσα από το γεγονός πως παράγουμε σκέψεις».

ΘΕΟΦΙΛΟΣ ΒΕΪΚΟΣ. (1999). Ιστορία και Φιλοσοφία. Δοκίμιο για μια κοινωνική κατανόηση της Φιλοσοφίας. Αθήνα: Θεμέλιο, σσ. 52-53.

Φιλοσοφικά Ερωτήματα

«Η φιλοσοφία είναι η ερώτηση μέσα στην ερώτηση».

ΜΑΡΙΟΣ ΜΠΕΓΖΟΣ. (2011). Νεοελληνισμός και Νεωτερικότητα. ΑΘήνα: Γρηγόρη, σ. 33.

Ενότητα 1η: Η ιδιαιτερότητα της φιλοσοφικής σκέψης

ΛΟΥΝΤΒΙΧ ΒΙΤΤΚΕΝΣΤΑΪΝ, Στοχασμοί, πρόλογος – εισαγωγή – μετάφραση – σχόλια Κωστής Μ. Κωβαίος, εκδ. Στιγμή, Αθήνα 2007. 

1. «Τα φιλοσοφικά προβλήματα δεν είναι ερωτήματα στα οποία πρέπει να βρούμε απάντηση, αλλά ερωτήματα των οποίων αναζητούμε το νόημα. Διότι προορισμός των επιχειρημάτων, σε πολλές περιοχές της φιλοσοφίας, δεν είναι να απαντούν σε ερωτήματα, αλλά να δείχνουν ότι αυτά τα ερωτήματα στερούνται νοήματος. Συνήθως το πρώτο λάθος που κάνουμε στις φιλοσοφικές μας έρευνες είναι το ίδιο το ερώτημα»· σ. 20 [7]. 

2. «Επιχείρημα. Ο ρόλος του δεν είναι να πείθει θετικά ή να μεταπείθει, αλλά να απομακρύνει εσφαλμένες ιδέες και προκαταλήψεις»· σ. 20 [8]. 

3. «Η φιλοσοφία, όπως εμείς εννοούμε τη λέξη, είναι ένας αγώνας ενάντια στη γοητεία που ασκούν επάνω μας ορισμένα είδη εκφράσεων»· σ. 21 [12]. 

4. «Η φιλοσοφία δεν είναι μάθηση, αλλά δραστηριότητα»· σ. 21 [15]. 

5. «Στη φιλοσοφία δεν ρίχνουμε θεμέλια αλλά τακτοποιούμε ένα δωμάτιο»· σ. 26 [42]. 

6. «Θα μπορούσαμε να ονομάσουμε “φιλοσοφία” και αυτό που είναι δυνατόν πριν από κάθε νέα ανακάλυψη κι εφεύρεση»· σ. 26 [44]. 

7. «Οι απαντήσεις που η φιλοσοφία δίνει στα ερωτήματά μας πρέπει να είναι θεμελιώδεις στην καθημερινή ζωή και στην επιστήμη. Πρέπει να είναι ανεξάρτητες των πειραματικών ευρημάτων της επιστήμης. Η επιστήμη χτίζει ένα σπίτι από τούβλα, το οποίο αφού ολοκληρωθεί δεν το αγγίζουμε πια. Η φιλοσοφία τακτοποιεί ένα δωμάτιο, κι έτσι πρέπει να πάρει στα χέρια της τα πράγματα πολλές φορές. Η ουσία αυτής της διαδικασίας είναι ότι ξεκινάει με μια φοβερή ακαταστασία· δεν μας νοιάζει η ομίχλη, αρκεί να ξεκαθαρίζει σιγά-σιγά»· σ. 26 [45]. 

ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 

1η ομάδα: 

• Διαβάστε με προσοχή το 1ο απόσπασμα και στο τετράδιό σας προσπαθήστε να ορίσετε τι είναι η Φιλοσοφία. 

2η ομάδα: 

• Διαβάστε με προσοχή το 2ο και 3ο απόσπασμα και στο τετράδιό σας προσπαθήστε να ορίσετε τι είναι η Φιλοσοφία. 

3η ομάδα: 

• Διαβάστε με προσοχή το 4ο, 5ο και 6ο απόσπασμα και στο τετράδιό σας προσπαθήστε να ορίσετε τι είναι η Φιλοσοφία. 

4η ομάδα: 

• Διαβάστε με προσοχή το 7ο απόσπασμα και στο τετράδιό σας προσπαθήστε να ορίσετε τι είναι η Φιλοσοφία.

Ενότητα 1η: Η ιδιαιτερότητα της φιλοσοφικής σκέψης

«Το πρόβλημα της μύγας που παγιδεύτηκε μέσα στο άδειο μπουκάλι είναι πως, ενώ υπάρχει διαφυγή, δεν μπορεί να τη βρει και φτερουγίζει νευρικά χωρίς να βρίσκει άκρη. Είναι μάταιο να υποδείχνεις στη μύγα πώς θα βγει, γιατί, ενώ εσύ ξέρεις τι θα έκανες, αν ήσουν μύγα, αυτή δεν ξέρει τι να κάνει, γιατί δε σκέφτεται όπως εσύ. Ανάλογα, οι προσπάθειες να δοθούν απαντήσεις στα φιλοσοφικά ερωτήματα μένουν συχνά ατελέσφορες, γιατί αυτά είναι έτσι διατυπωμένα, που να προϋποθέτουν διανοητικές δυνατότητες που πραγματικά δεν έχουμε. Αν χαμηλώναμε τους τόνους μας και αναδιατυπώναμε τα ερωτήματα με λιγότερο φιλόδοξες αξιώσεις, θα μπορούσαμε ίσως να αναμένουμε πιο θετικά αποτελέσματα».

Λ. Βιτγκενστάϊν, Φιλοσοφικές έρευνες, μτφρ. Π. Χριστοδουλίδη, εκδ. Παπαζήση. Αθήνα 1977, σ. 309.

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΜΑΘΗΜΑ. Το πιο κρίσιμο σημείο στη Φιλοσοφία είναι το ερώτημα

Ενότητα 1η: Η ιδιαιτερότητα της φιλοσοφικής σκέψης