Κριτικά φιλοσοφικά καλοκαιρινά διαβάσματα

«Αυτό που οι νεότεροι φιλόσοφοι ονομάζουν ηθική (λέξη που δεν χρησιμοποιώ σχεδόν ποτέ) και στην οποία αφιερώνουν μάλιστα ιδιαίτερα κεφάλαια στη φιλοσοφία τους, δεν έχει καμιά σχέση με το Χριστιανισμό. Θαυμαστά και επιγραμματικά την αλήθεια αυτήν τη διατυπώνει ο Μπλέηκ: «If Morality was Christianity, Socrates was the Saviour». (Μπορεί αυτός να είναι ένας από τους λόγους που ο Νίτσε δεν κατάλαβε γρυ και από το Χριστιανισμό και από το Σωκράτη)».

«Όσοι θυσίασαν και θυσιάστηκαν για τις κοινωνικές και οικονομικές θεωρίες που αναστάτωσαν τον αιώνα μας – και τις διάφορες φιλοσοφίες ή παραφιλοσοφίες απάνω στις οποίες οι θεωρίες αυτές στηρίχθηκαν (από τον αντίχριστο Νίτσε και άλλους ίσαμε το Μαρξ και το Λένιν) – κάθισαν ποτέ να λογαριάσουν αυτό που γίνηκε, το Σεπτέμβριο του 1932, ο Mahatma Gandhi, μέσα από τη φυλακή της Yeranda, ξεκίνησε την απεργία πείνας (ως το θάνατο) που υποχρέωνε τους Ινδούς να ανοίξουν τις πύλες των ναών στους παρίες για πρώτη φορά ύστερα από αμέτρητες χιλιάδες χρόνια μέσα στην πανάρχαια ιστορία των Ινδιών; Κάθισαν ποτέ να λογαριάσουν ποιά στάθηκε η δύναμη εκείνη που στήριξε το μοναχικό άνθρωπο, και να μετρήσουν το αποτέλεσμα της απεργίας με τα μέτρα της φωνής που φωνάζει πω η γαρ δύναμις μου εν ασθενεία τελειούται; Τα βιβλία που διάβαζαν τα περισπούδαστα δεν έγραφαν μέσα τέτοια. Και όμως δίπλα τους – δίπλα μας – έζησε στις μέρες μας ο άνθρωπος αυτός…

»Τελειώνοντας τώρα ο 20ος αιώνας, και με τον ανελέητο πόλεμο που βλέπομε να έχει σηκώσει από παντού σήμερα το φανατισμένο Ισλάμ, δεν είναι να απορεί κανένας πως ένας τέτοιον άνθρωπο τον δολοφόνησε αντιμουσουλμάνος, την αποφράδα εκείνη ημέρα, το Γενάρη του 1948. “Voici le temps des ASSASSINS”, χρησμολογούσε ο Rimbaud (assassins με τις δύο σημασίες)».

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ. (2009). Collectanea, Αθήνα: Δόμος, σσ. 250 [494], 501-502 [878].

Καρτέσιος και Κάντιος: “la raison naturelle sans la lumiere de la foi”

«Υπάρχει ένας κόσμος που μοναχά η ποίηση τον ανακαλεί. Υπάρχει ένας τέτοιος κόσμος. Μέσα στην Αναλυτική Γεωμετρία του Καρτέσιου ή σε ένα καθαρά λογικό οικοδόμημα, σε τι μπορεί να αντιστοιχεί τάχα ο στίχος του E. E. Cummings: 

nobody, not even the rain, has such small hands, 

Δεν μπορεί να αντιστοιχεί σε τίποτε μέσα εκεί. Η βροχή, βέβαια, δεν έχει χέρια. Μπαίνομε σε έναν κόσμο μη λογικό, που ωστόσο δεν είναι. Αντίθετα είναι κόσμος πραγματικός, τουλάχιστον όσο και ο καρτεσιανός. Όλα εδώ μέσα στον κόσμο αυτό στηρίζονται στο απερινόητο “not even the rain”. Καμιά συλλογιστική (του Αριστοτέλη ή αλλουνού), καμιά στατιστική, καμιά μέτρηση δεν μπορούν να συσχετιστούν με τον Όμηρο ή με τον Σαίξπηρ, αλλά ούτε και με την απειροελάχιστα μικρή υποδιαίρεση της ποίησης που μπορεί να περιέχεται στον αδιάστατο στίχο του E. E. Cummings (που περιέχει ωστόσο μέσα του την ποίηση ολάκερη, και αποτελεί, σα να λέγαμε, ένα χειροπιαστό ορισμό της αοριστίας της). Τίποτα (δεν μπορεί να αντιστοιχεί με το “not even the rain”). Υπάρχει ένας κόσμος που μοναχά η ποίηση τον ανακαλεί. Υπάρχει ένας τέτοιος κόσμος. Ας είναι ο ποιητής μικρός». 

«Τι έκαναν ο Καρτέσιος και ο Κάντιος; Χάραξαν, με μεγαλύτερη ή μικρότερη ακρίβεια, τα όρια αυτού που ο Καρτέσιος ονόμασε “la raison naturelle sans la lumiere de la foi” ή, με διαφορετικά λόγια, “les principles de toutes les verities que l’esprit humain peut savoir” (Les Principes de la Philosophie, 1644). Αντίθετα με τους απογόνους ή τους συνεχιστές τους, και ο Καρτέσιος και ο Κάντιος, είχαν τόσο μυαλό, τόση “raison naturalle” ή “raison naturalle toute pure” (Discours de la Methode, 1637), ώστε να μην ανακατέψουν τα πράματα, αλλά να διαστείλουν καθαρά με το μυαλό αυτό, από τη μια μεριά “la raison naturalle” και από την άλλη, την πίστη τους, “la lumiere de la foi”. Χαράζοντας τα όρια τούτα πρόσφεραν υπηρεσία μεγάλη για να διαλύσουν, τόσο τη σύγχυση που υπήρχε πρωτύτερα γύρω από το θέμα, όσο και αργότερα τη νέα σύγχυση που δημιούργησαν οι απόγονοι και οι συνεχιστές τους, ανακατεύοντας “la raison naturalle” και “la lumiere de la foi” ή βάζοντας τη μια να επιβουλεύεται και να υπονομεύει την άλλη. Το τελευταίο αυτό ποτέ δεν το διανοήθηκαν – καταπώς μαρτυρούν τα γραφτά τους – μήτε ο Καρτέσιος μήτε ο Κάντιος. Είχαν αρκετό μυαλό (με το παραπάνω) και οι δύο τους, ο ένας “raison naturalle” ο άλλος “reine Vernunft”, ώστε να μην πέσουν στη λούμπα αυτή, μέσα στην οποία κατά κανόνα βολοδέρνουν οι νεότεροι – με έναν λόγο ο νεότερος κόσμος. Τη νέα σύγχυση, ανάμεσα στους απογόνους ή τους συνεχιστές, την προκάλεσε – για να λέμε και του στραβού το δίκιο – η σχεδόν αποκλειστική επίδοση και απασχόληση, και του Καρτέσιου και του Κάντιου, με τη “raison naturalle” (και πολύ λιγότερο ή σχεδόν καθόλου με τη “lumiere de la foi”). Αλλά και πώς να γινόταν διαφορετικά, αφού εκεί βρισκόταν η δυνατή πλευρά του μυαλού τους, η προτίμηση, και η κλίση τους;» 

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ. (2009). Collectanea. Αθήνα: Δόμος, σσ. 212 [418], 235-236 [465].