Η ύπαρξη του άλλου

«Για να μάθω την οποιαδήποτε αλήθεια για μένα, πρέπει να περάσω στον άλλο. Ο άλλος είναι απαραίτητος για την ύπαρξή μου, κατά τον ίδιο τρόπο που είναι απαραίτητος και για τη γνώση που έχω για τον εαυτό μου. Έτσι, η αποκάλυψη του μύχιου εαυτού μου μού αποκαλύπτει ταυτόχρονα τον άλλον, ως μια ελευθερία που στέκεται ενώπιόν μου, που με σκέφτεται, και που θέλει το καλό μου ή το κακό μου. Ανακαλύπτουμε αμέσως ένα κόσμο που θα τον αποκαλέσουμε “διυποκειμενικότητα”. Και μέσα σ’ αυτόν ακριβώς τον κόσμο αποφασίζει ο άνθρωπος τι είναι ο ίδιος και τι είναι οι άλλοι».

ΖΑΝ – ΠΩΛ ΣΑΡΤΡ. (2020). Ο υπαρξισμός είναι ανθρωπισμός, μτφρ. Αντώνης Χατζημωυσής. Εισαγωγή – Σημειώσεις Αρλέτ Ελκαΐμ – Σαρτρ. Αθήνα: Δώμα, σ. 56.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ - ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ

Στους/στις μαθητές/τριες της Β΄ Λυκείου, 

με αφορμή τη Διαδικτυακή συζήτησή μας για τον Rene Descartes

«Η φύση της φιλοσοφικής εργασίας μπορεί ακόμα να ανιχνευτεί μέσα από μια έρευνα των αποτελεσμάτων της. Καθώς τα φιλοσοφικά προβλήματα λειτουργούν σαν κινητήριες δυνάμεις του φιλοσοφείν και οι μέθοδοι χρησιμοποιούνται σαν εναλλακτικοί δρόμοι έρευνας, εκείνο που απομένει να δούμε σ’ αυτή τη διαδικασία είναι ποια αποτελεσματικά όπλα χρησιμοποιούνται για να καταστραφούν οι ιδέες των αντιπάλων ή για να προβληθούν απλά θέσεις. Τα αποτελεσματικά όπλα που χρησιμοποιούνται στον φιλοσοφικό αγώνα είναι τα επιχειρήματα. Μπορεί μάλιστα να δείξει κανένας πως η φιλοσοφία δεν αποτελείται παρά μόνο από επιχειρήματα. Η φιλοσοφία φαντάζει συχνά σαν το βασίλειο της λογικής και του επιχειρήματος. Ακόμα και τα ανορθόλογα φιλοσοφήματα είναι συνθέσεις που η δύναμή τους τελικά δεν οφείλεται παρά σε ευρήματα του επιχειρηματολογικού δαίμονα. Φιλοσοφώ σημαίνει επιχειρηματολογώ. Αν δεν επιχειρηματολογώ πια, δεν εκφράζω τίποτε φιλοσοφικό, οτιδήποτε κι αν κάνω. 

»Είναι δύσκολο να πούμε τι είναι γενικά ένα επιχείρημα και πολύ πιο δύσκολο να μιλήσουμε για τη φύση του φιλοσοφικού επιχειρήματος. Είναι περίπου σαν να θέλουμε να κάνουμε λόγο για τη φύση της φιλοσοφικής εργασίας. Γενικά, επιχείρημα είναι ένα σχήμα σκέψης που λέει τι είναι αληθινό και τι ψεύτικο. Ένα τέτοιο σχήμα, για να είναι αποτελεσματικό όπλο, πρέπει να είναι οπωσδήποτε λογικά ισχυρό ή ακαταμάχητο. Γιατί εκείνος που χρησιμοποιεί αυτό το όπλο θέλει να αναιρέσει τις αντίπαλες ιδέες, να τις υπονομεύσει ή να τις παραμερίσει. Τελικά, αποσκοπεί να μας πείσει· θέλει, λοιπόν, ν’ αλλάξει τις ιδέες μας.

»Για την ακρίβεια, ένα φιλοσοφικό επιχείρημα δεν θέλει μονάχα να πει τι είναι αληθινό, αλλά και να αμφισβητήσει τρέχουσες ιδέες και απόψεις ή θεωρίες και ακόμα να τις καταστρέψει. Το επιχείρημα, π.χ., του Ντεκάρτ "σκέφτομαι, άρα υπάρχω" θέλει απλά να πει πως φτάνουμε στη βεβαιότητα της ύπαρξής μας μέσα από το γεγονός πως παράγουμε σκέψεις».

ΘΕΟΦΙΛΟΣ ΒΕΪΚΟΣ. (1999). Ιστορία και Φιλοσοφία. Δοκίμιο για μια κοινωνική κατανόηση της Φιλοσοφίας. Αθήνα: Θεμέλιο, σσ. 52-53.

Ενότητα 1η: Η ιδιαιτερότητα της φιλοσοφικής σκέψης

ΛΟΥΝΤΒΙΧ ΒΙΤΤΚΕΝΣΤΑΪΝ, Στοχασμοί, πρόλογος – εισαγωγή – μετάφραση – σχόλια Κωστής Μ. Κωβαίος, εκδ. Στιγμή, Αθήνα 2007. 

1. «Τα φιλοσοφικά προβλήματα δεν είναι ερωτήματα στα οποία πρέπει να βρούμε απάντηση, αλλά ερωτήματα των οποίων αναζητούμε το νόημα. Διότι προορισμός των επιχειρημάτων, σε πολλές περιοχές της φιλοσοφίας, δεν είναι να απαντούν σε ερωτήματα, αλλά να δείχνουν ότι αυτά τα ερωτήματα στερούνται νοήματος. Συνήθως το πρώτο λάθος που κάνουμε στις φιλοσοφικές μας έρευνες είναι το ίδιο το ερώτημα»· σ. 20 [7]. 

2. «Επιχείρημα. Ο ρόλος του δεν είναι να πείθει θετικά ή να μεταπείθει, αλλά να απομακρύνει εσφαλμένες ιδέες και προκαταλήψεις»· σ. 20 [8]. 

3. «Η φιλοσοφία, όπως εμείς εννοούμε τη λέξη, είναι ένας αγώνας ενάντια στη γοητεία που ασκούν επάνω μας ορισμένα είδη εκφράσεων»· σ. 21 [12]. 

4. «Η φιλοσοφία δεν είναι μάθηση, αλλά δραστηριότητα»· σ. 21 [15]. 

5. «Στη φιλοσοφία δεν ρίχνουμε θεμέλια αλλά τακτοποιούμε ένα δωμάτιο»· σ. 26 [42]. 

6. «Θα μπορούσαμε να ονομάσουμε “φιλοσοφία” και αυτό που είναι δυνατόν πριν από κάθε νέα ανακάλυψη κι εφεύρεση»· σ. 26 [44]. 

7. «Οι απαντήσεις που η φιλοσοφία δίνει στα ερωτήματά μας πρέπει να είναι θεμελιώδεις στην καθημερινή ζωή και στην επιστήμη. Πρέπει να είναι ανεξάρτητες των πειραματικών ευρημάτων της επιστήμης. Η επιστήμη χτίζει ένα σπίτι από τούβλα, το οποίο αφού ολοκληρωθεί δεν το αγγίζουμε πια. Η φιλοσοφία τακτοποιεί ένα δωμάτιο, κι έτσι πρέπει να πάρει στα χέρια της τα πράγματα πολλές φορές. Η ουσία αυτής της διαδικασίας είναι ότι ξεκινάει με μια φοβερή ακαταστασία· δεν μας νοιάζει η ομίχλη, αρκεί να ξεκαθαρίζει σιγά-σιγά»· σ. 26 [45]. 

ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 

1η ομάδα: 

• Διαβάστε με προσοχή το 1ο απόσπασμα και στο τετράδιό σας προσπαθήστε να ορίσετε τι είναι η Φιλοσοφία. 

2η ομάδα: 

• Διαβάστε με προσοχή το 2ο και 3ο απόσπασμα και στο τετράδιό σας προσπαθήστε να ορίσετε τι είναι η Φιλοσοφία. 

3η ομάδα: 

• Διαβάστε με προσοχή το 4ο, 5ο και 6ο απόσπασμα και στο τετράδιό σας προσπαθήστε να ορίσετε τι είναι η Φιλοσοφία. 

4η ομάδα: 

• Διαβάστε με προσοχή το 7ο απόσπασμα και στο τετράδιό σας προσπαθήστε να ορίσετε τι είναι η Φιλοσοφία.

Ενότητα 1η: Η ιδιαιτερότητα της φιλοσοφικής σκέψης

«Το πρόβλημα της μύγας που παγιδεύτηκε μέσα στο άδειο μπουκάλι είναι πως, ενώ υπάρχει διαφυγή, δεν μπορεί να τη βρει και φτερουγίζει νευρικά χωρίς να βρίσκει άκρη. Είναι μάταιο να υποδείχνεις στη μύγα πώς θα βγει, γιατί, ενώ εσύ ξέρεις τι θα έκανες, αν ήσουν μύγα, αυτή δεν ξέρει τι να κάνει, γιατί δε σκέφτεται όπως εσύ. Ανάλογα, οι προσπάθειες να δοθούν απαντήσεις στα φιλοσοφικά ερωτήματα μένουν συχνά ατελέσφορες, γιατί αυτά είναι έτσι διατυπωμένα, που να προϋποθέτουν διανοητικές δυνατότητες που πραγματικά δεν έχουμε. Αν χαμηλώναμε τους τόνους μας και αναδιατυπώναμε τα ερωτήματα με λιγότερο φιλόδοξες αξιώσεις, θα μπορούσαμε ίσως να αναμένουμε πιο θετικά αποτελέσματα».

Λ. Βιτγκενστάϊν, Φιλοσοφικές έρευνες, μτφρ. Π. Χριστοδουλίδη, εκδ. Παπαζήση. Αθήνα 1977, σ. 309.

Ενότητα 1η: Η ιδιαιτερότητα της φιλοσοφικής σκέψης