Οι αληθινά éternelles και άμεσα παρούσες Αντιγόνες του Francis George Steiner (1929–2020)

Στον αστερισμό των επτά σωζόμενων τραγωδιών του Σοφοκλή, η Αντιγόνη θεωρείται το λαμπρότερο αστέρι. Αυτή η υπερβολική, συχνά, εκτίμηση αφορούσε άλλοτε τη μορφή της ηρωίδας, άλλοτε το ίδιο το έργο, άλλοτε έναν ασαφή συνδυασμό και των δύο. «Έχετε δίκιο όσον αφορά την "Αντιγόνη"» έγραφε ο Σέλεϊ στον Τζον Γκίζμπορν (John Gisborne) τον Οκτώβριο του 1821. «Τι υψηλή εικόνα γυναίκας ! Και τι να πει κανείς για τα χορικά, ιδιαίτερα για τον λυρικό κομμό του ισόθεου θύματος; Και οι απειλές του Τειρεσία, και το πόσο γρήγορα βγαίνουν αληθινές; Κάποιοι από εμάς έχουμε αγαπήσει μια Αντιγόνη, σε μια προηγούμενη ζωή, κι αυτό μας κάνει να μη βρίσκουμε πλήρη ικανοποίηση σε κανέναν θνητό δεσμό». Στις διαλέξεις για την Αισθητική (1820-1829), ο Χέγκελ αποκαλεί αυτό το έργο «ένα από τα υψηλότερα και τα πιο ολοκληρωμένα, από κάθε άποψη, έργα τέχνης που δημιούργησε ποτέ η ανθρώπινη προσπάθεια». Στις διαλέξεις του για την ιστορία της φιλοσοφίας, που δόθηκαν μεταξύ 1819 και 1830, επικαλείται την ηρωίδα, «την ουράνια Αντιγόνη, την ευγενέστερη μορφή που εμφανίσθηκε ποτέ στη γη...»· [Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου].

«[…] η Αντιγόνη του Σοφοκλή δεν είναι τυχαίο κείμενο. Είναι από τις κινήσεις με διάρκεια και θέση στον κανόνα, στην ιστορία της φιλοσοφικής, λογοτεχνικής και πολιτικής μας συνείδησης. Το στοιχείο που εμφανίζεται και κατέχει κομβική θέση στο βιβλίο είναι η απόπειρα να απαντήσουμε στο ερώτημα γιατί άραγε συμβαίνει μια δράκα αρχαίων ελληνικών μύθων να συνεχίζουν να κυριαρχούν και να προσδίδουν ζωτικό σχήμα στην δική μας αίσθηση του Εγώ και του Κόσμου. Γιατί άραγε οι “Αντιγόνες” είναι αληθινά éternelles και άμεσα παρούσες;»

GEORGE STEINER. (2001). Οι Αντιγόνες. Ο μύθος της Αντιγόνης στην λογοτεχνία, τις τέχνες και στη σκέψη της Εσπερίας, μτφρ. Βασίλης Μαστόρης – Πάρης Μπουρλάκης. Αθήνα Καλέντης, σ. 13

Μνημειώδες έργο για την Αντιγόνη, τον Σοφόκλειο μύθο, που επηρέασε τη δυτική λογοτεχνία, την τέχνη και τη φιλοσοφία. Ο πολυμαθής Francis George Steiner (1929–2020), ένας από τους σημαντικότερους κριτικούς της λογοτεχνίας υποστηρίζει ότι η Αντιγόνη του Σοφοκλή αποτελεί το κορυφαίο επίτευγμα του ανθρώπινου πνεύματος. Η πρόσληψη αυτής της τραγωδίας στη δυτική σκέψη εμφανίστηκε σε κορυφαίους ποιητές και φιλοσόφους, όπως ο Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) ή Έγελος και ο Martin Heidegger‎‎ (1889 - 1976). Α.Ι.Κ.

Κριτικά φιλοσοφικά καλοκαιρινά διαβάσματα

«Αυτό που οι νεότεροι φιλόσοφοι ονομάζουν ηθική (λέξη που δεν χρησιμοποιώ σχεδόν ποτέ) και στην οποία αφιερώνουν μάλιστα ιδιαίτερα κεφάλαια στη φιλοσοφία τους, δεν έχει καμιά σχέση με το Χριστιανισμό. Θαυμαστά και επιγραμματικά την αλήθεια αυτήν τη διατυπώνει ο Μπλέηκ: «If Morality was Christianity, Socrates was the Saviour». (Μπορεί αυτός να είναι ένας από τους λόγους που ο Νίτσε δεν κατάλαβε γρυ και από το Χριστιανισμό και από το Σωκράτη)».

«Όσοι θυσίασαν και θυσιάστηκαν για τις κοινωνικές και οικονομικές θεωρίες που αναστάτωσαν τον αιώνα μας – και τις διάφορες φιλοσοφίες ή παραφιλοσοφίες απάνω στις οποίες οι θεωρίες αυτές στηρίχθηκαν (από τον αντίχριστο Νίτσε και άλλους ίσαμε το Μαρξ και το Λένιν) – κάθισαν ποτέ να λογαριάσουν αυτό που γίνηκε, το Σεπτέμβριο του 1932, ο Mahatma Gandhi, μέσα από τη φυλακή της Yeranda, ξεκίνησε την απεργία πείνας (ως το θάνατο) που υποχρέωνε τους Ινδούς να ανοίξουν τις πύλες των ναών στους παρίες για πρώτη φορά ύστερα από αμέτρητες χιλιάδες χρόνια μέσα στην πανάρχαια ιστορία των Ινδιών; Κάθισαν ποτέ να λογαριάσουν ποιά στάθηκε η δύναμη εκείνη που στήριξε το μοναχικό άνθρωπο, και να μετρήσουν το αποτέλεσμα της απεργίας με τα μέτρα της φωνής που φωνάζει πω η γαρ δύναμις μου εν ασθενεία τελειούται; Τα βιβλία που διάβαζαν τα περισπούδαστα δεν έγραφαν μέσα τέτοια. Και όμως δίπλα τους – δίπλα μας – έζησε στις μέρες μας ο άνθρωπος αυτός…

»Τελειώνοντας τώρα ο 20ος αιώνας, και με τον ανελέητο πόλεμο που βλέπομε να έχει σηκώσει από παντού σήμερα το φανατισμένο Ισλάμ, δεν είναι να απορεί κανένας πως ένας τέτοιον άνθρωπο τον δολοφόνησε αντιμουσουλμάνος, την αποφράδα εκείνη ημέρα, το Γενάρη του 1948. “Voici le temps des ASSASSINS”, χρησμολογούσε ο Rimbaud (assassins με τις δύο σημασίες)».

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ. (2009). Collectanea, Αθήνα: Δόμος, σσ. 250 [494], 501-502 [878].

Τα θεμέλια της Ηθικής

Η Τρίτη (ημέρα) της συζήτησης του αναγνώστη με τον φιλόσοφο ως θέμα έχει: «Πως πρέπει να ζούμε όλοι μαζί;», και στο κεφάλαιο: «Θεμελίωση ή διασάφηση της ηθική;», γίνεται λόγος για «εσφαλμένες πράξεις» που «είναι απόρροια αδυναμίας της βούλησης ή αυτοεξαπάτησης» κι όχι «ελλιπούς γνώσης»· γίνεται, επίσης, λόγος για την «εφαρμοσμένη ηθική» που «ασχολείται με προβληματικές περιπτώσεις πράξεων»· και, τέλος, γίνεται λόγος για «πραγματικές ηθικές αποφάσεις» όπου «πρέπει να προσέχουμε συγκεκριμένα πράγματα», όπως: 

«Πόσο ευνοούν την (ηδονιστικά εννοούμενη) ιδιοτέλειά μου οι διάφορες εναλλακτικές δυνατότητες πράξης και πόσο συμβάλλουν εν γένει στην ευημερία μου; Ποια η σχέση τους με τη μεγιστοποίηση της συνολικής ωφέλειας; Ποια δικαιώματα εμού και του ιδίου των άλλων εμπλέκονται ενδεχομένως;». 

Το τέλος της συζήτησης κλείνει με Αριστοτέλη. Φιλοσοφικά σαφής είναι και έκτη σημείωση.

ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ: Οι ηθικοί φιλόσοφοι προσπαθούν ακριβώς να βρουν εδώ μια τάξη που να μπορεί να αναδειχθεί. Αλλά είναι αλήθεια ότι στην ατομική περίπτωση θα πρέπει κανείς τελικά να σταθμίζει ποιες πλευρές είναι οι πιο σημαντικές, χωρίς σαν έχει στη διάθεσή του έναν γενικό κανόνα γι’ αυτό.

ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ: Αυτό, τότε, δεν μένει πάντα αδιευκρίνιστο;

ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ: Ίσως. Όμως μπορεί κανείς, όπως ο Αριστοτέλης, να πιστεύει ότι κάθε πράγμα έχει το δικό του μέτρο ακρίβειας με το οποίο μπορεί να φωτιστεί. Και αυτό που χαρακτηρίζει τον πεπαιδευμένο άνθρωπο είναι ότι αυτός ξέρει ποιο μέτρο ακρίβειας αντιστοιχεί στο κάθε πράγμα.

ΕΚΤΗ ΣΗΜΕΙΩΣΗ

Αυτό που ενδιαφέρει την ηθική φιλοσοφία είναι να παρουσιάσει τα θεμέλια της ηθικής. Μ’ αυτό βοηθά επίσης στην καθοδήγηση των αποφάσεών μας για το πως θα πράξουμε (ιδιαίτερα στην εφαρμοσμένη ηθική). Προπάντων όμως συμβάλλει στην αυτοκατανόησή μας, με το να κάνει σαφείς διάφορες πλευρές που πρέπει να λαμβάνονται υπ’ όψη στην ορθή πράξη και με το να τις βάζει σε μια τάξη που να μπορεί να έρθει στο φως. Μ’ αυτό, ωστόσο, δεν αποφεύγεται η στάθμιση στο επίπεδο των συγκεκριμένων περιπτώσεων.

ΓΚΕΡΧΑΡΝΤ ΕΡΝΣΤ. (2017). Σκέψου σαν φιλόσοφος. Εισαγωγή στη φιλοσοφία σε 7 ημέρες, μτφρ. Κωνσταντίνος Σαργέντης. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτη, σ. 75.

Ο Μάρκος Αυρήλιος για την ελεύθερη βούληση

«“Ληστής προαιρέσεως ου γίνεται”· το του Επικτήτου»: Άκου τον Επίκτητο: «Την ελεύθερη βούληση δεν μπορεί να μας την κλέψει κανένας».

ΜΑΡΚΟΣ ΑΥΡΗΛΙΟΣ. (2007). Επιλογή από τα «Εις εαυτόν», μτφρ. Ν. Μ. Σκουτερόπουλος. Αθήνα: Στιγμή, σσ. 114-115.

Ίγκιτουρ: επομένως / άρα... υπάρχω

«Ο Ίγκιτουρ είναι το έργο – παγίδα όπου αυτά τα μοτίβα διευκρινίζονται με αναπάντεχες δεινώσεις. Δεν είναι μόνο παράσταση μιας φιλοσοφικής αυτοκτονίας, κυρίως εμφανίζει τον θάνατο σαν το μόνο εφικτό μέσο ανά-ληψης του θανάτου. Το Είναι πραγματώνεται μέσα από την άρση του, ήτοι μέσα από μια δοκιμασία αρνητικών εμπειριών. Ήδη από τον τίτλο (Ίγκιτουρ ή η τρέλα του Ελβενόν) ο Μαλαρμέ επιβάλλει στον ήρωά του το μην ον· Ελ-βε-νόν σημαίνει “αυτόν που δεν είναι κανείς”. Κάθε κατάφαση μέσα στο ποίημα θα προκύψει ως άρνηση της άρνησης και θριαμβευτικό ξέσπασμά της. “Δημιούργησα το έργο μου δια της εξαλείψεως, και κάθε κατακτημένη αλήθεια γεννιόταν από την απώλεια μιας εντύπωσης που, έχοντας σπινθηροβολήσει, αναλώθηκε και μου επέτρεπε, χάρη σε αυτά τα ελευθερωμένα σκότη, να προχωρήσω βαθιά μέσα στην αίσθηση του απόλυτου Σκότους”».

ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗΣ. (2006). Τα τρία μουστάκια. Ψιχία μηδενισμού. Αθήνα: Καστανιώτης, σ. 23.

ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΔΙΗΜΕΡΙΔΑΣ: «Η Φιλοσοφία στην Εκπαίδευση» / «Φιλοσοφικές Προσεγγίσεις στο φαινόμενο του Έρωτα»

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ

Το Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Πατρών διοργανώνει επιστημονική διημερίδα υπό τον τίτλο: «Η Φιλοσοφία στην Εκπαίδευση» με θεματική εστίαση στις «Φιλοσοφικές προσεγγίσεις στο φαινόμενο του Έρωτα». Η Διημερίδα αυτή αποτελεί το επιστημονικό σκέλος της Τελικής Φάσης του 15ου Πανελλαδικού Μαθητικού Διαγωνισμού Φιλοσοφικού Δοκιμίου, που διοργανώνεται ανά έτος από το Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Πατρών, ως μια δράση επιστημονικής συνεργασίας και ανταλλαγής μεταξύ της Tριτοβάθμιας και της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης στο πεδίο της Φιλοσοφίας και της διδασκαλίας της. Ολοκληρώνει έτσι τις εργασίες πάνω στη θεματική του 15ου Διαγωνισμού: «΄Ερωτας», για την οποία οι εκπαιδευτικοί που συμμετείχαν προετοιμάζοντας μαθητικές ομάδες για τον Διαγωνισμό, έχουν ήδη εργασθεί υπό την επιστημονική καθοδήγηση (συστηματική οριοθέτηση της θεματικής, βασική και συνοδευτική επιστημονική και λοιπή βιβλιογραφία και τρία θεματικά διαδικτυακά σεμινάρια) της Επιστημονικής και Οργανωτικής Επιτροπής του Τμήματος Φιλοσοφίας, κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας των μαθητών και μαθητριών τους.

Η Διημερίδα απευθύνεται κυρίως προς:

Τους εκπαιδευτικούς ανά την Ελλάδα που συμμετείχαν ως υπεύθυνες/-οι προετοιμασίας μαθητών/-τριών τους ή ως βαθμολογητές/-τριες στον 15ο Διαγωνισμό. Σχετική πρόσκληση αποστέλλεται προς όλα τα σχολεία που συμμετείχαν στον Διαγωνισμό.

Κάθε ενδιαφερόμενο εκπαιδευτικό της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, ιδίως του Λυκείου, της ειδικότητας των ανθρωπιστικών επιστημών. Σχετική πρόσκληση αποστέλλεται προς τις Διευθύνσεις Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, οι οποίες παρακαλούνται να την προωθήσουν στα σχολεία της δικαιοδοσίας τους.

Την ευρύτερη ακαδημαϊκή κοινότητα (προπτυχιακοί, μεταπτυχιακοί φοιτητές/-τριες, διδάσκοντες/-ουσες) του Πανεπιστημίου Πατρών. Ανακοινώνεται στα μέσα εσωτερικής επικοινωνίας του Πανεπιστημίου (tovima και announcements).

Εγγραφή: Οι ενδιαφερόμενοι να παρακολουθήσουν τις εργασίες της διημερίδας καλούνται να εγγραφούν συμπληρώνοντας τη φόρμα που υπάρχει στη διεύθυνση: https://forms.gle/ id3c1ecripyiYR7X8, καθώς και στην ιστοσελίδα της Διημερίδας: https://contest.philosophyupatras.gr/dihmerida-15

Μορφή και Δομή

Η μορφή διεξαγωγής είναι υβριδική, που σημαίνει ότι θα διεξαχθεί διά ζώσης και θα μεταδίδεται ταυτόχρονα στο διαδίκτυο. H παρακολούθηση της Διημερίδας είναι ανοικτή στην ευρύτερη ακαδημαϊκή κοινότητα. Σύνδεσμος παρακολούθησης Zoom: https://upatras-gr.zoom.us/j/91811994998? pwd=yxV7ezeoG23hFaR13lvdRWsUJUvxJj.1
 Σήμανση τηλεδιάσκεψης: 918 1199 4998. Κωδικός εισόδου: 285065

Η Διημερίδα διαρθρώνεται σε δύο μέρη, από τα οποία το μεν πρώτο αφορά σε ζητήματα διδακτικής, μεθοδολογίας και οργάνωσης της διδασκαλίας της Φιλοσοφίας στη Μέση Εκπαίδευση, το δε δεύτερο εμβαθύνει με πρωτότυπες ερευνητικές ανακοινώσεις στη φιλοσοφία του φαινομένου του έρωτα.

Α΄ Συνεδρία. Παρασκευή, 3 Απριλίου 2026

α) Ζητήματα ύλης, βιβλιογραφίας και μεθόδων διδακτικής για τη διαμεσολάβηση της Φιλοσοφίας τόσο στη διδασκαλία του μαθήματος όσο και στις Ομάδες Εργασίας που προετοιμάζονται για τον Πανελλαδικό Διαγωνισμό στο Λύκειο. β) Παρουσίαση του νέου μαθήματος «Ηθικής» από τον Πρόεδρο της αρμόδιας Επιτροπής του Ι.Ε.Π. και συζήτηση του σχεδίου του μαθήματος και άλλων σχετικών θεμάτων. Το μάθημα προετοιμάζεται για να εισαχθεί στην Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση της χώρας ως εναλλακτικό στο υποχρεωτικό μάθημα των Θρησκευτικών για μαθητές που για λόγους πίστης και συνείδησης δεν επιλέγουν την παρακολούθηση των Θρησκευτικών. Στη συζήτηση έχουν προσκληθεί να λάβουν μέρος με προγραμματισμένες παρεμβάσεις ανώτερα στελέχη της Μέσης Εκπαίδευσης.

Β΄ Συνεδρία. Σάββατο, 4 Απριλίου 2026

Στη Β΄ Συνεδρία περιλαμβάνονται θεματικές συνεδρίες που στοχεύουν στη φιλοσοφική επιστημονική εμβάθυνση με πρωτότυπες ερευνητικές ανακοινώσεις στο θεματικό πεδίο του έρωτα. Οι εισηγήσεις αφορούν: α) Σε σύγχρονες φιλοσοφικές προσεγγίσεις του φαινομένου του έρωτα, β) σε ειδικά ερωτήματα μιας φιλοσοφίας του έρωτα στην αρχαιότητα καιγ) στην πρόσληψη κλασικών φιλοσοφικών θεωριών, όπως της πλατωνικής, για τον έρωτα στην τέχνη. Οι ομιλητές είναι καθηγητές/-τριες του ΠΠ, του ΑΠΘ και του ΕΚΠΑ, με ειδική ερευνητική συμβολή στην θεματική και θα συνεισφέρουν πρωτότυπες ερευνητικές ανακοινώσεις.

Διάχυση Περιεχομένου

Το περιεχόμενο της Διημερίδας τεκμηριώνεται στην ιστοσελίδα της Διημερίδας, όπου αναρτώνται οι παρουσιάσεις, είτε σε πλήρες κείμενο είτε σε εκτενείς περιλήψεις (τεύχος περιλήψεων με βιογραφικά σημειώματα των ομιλητών), καθώς και λοιπό συνοδευτικό υλικό. Η ανάρτηση τελεί υπό τους όρους προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων των ομιλητών/ συγγραφέων. Η ιστοσελίδα και το αναρτώμενο εκεί υλικό παραμένουν ανοικτά προσβάσιμα για κάθε ενδιαφερόμενο.

Για περισσότερες πληροφορίες βλέπε στην ιστοσελίδα της Διημερίδας: https:// contest.philosophy-upatras.gr/dihmerida-15

ΈΡΩΣ και ΜΟΝΑΞΙΑ

ΚΩΣΤΑ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗ. «Έρως και Μοναξιά», Ευθύνη, τχ. 241 (Ιανουάριος 1992) 16-18.