Μαθητές μικροί «επιστήμονες» ή απομνημονευτές πληροφοριών. Με αφορμή το βιβλίο «Η μπανιέρα του Αρχιμήδη»

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Η ιστορία του Φρανκενστάιν, που έγραψε η Αγγλίδα συγγραφέας Μαίρη Σέλεϊ το 1816 και εκδόθηκε το 1818, είναι γνωστή. Η νουβέλα περιγράφει την ιστορία ενός νεαρού φοιτητή Ανατομίας και Χειρουργικής, του Βίκτωρα, ο οποίος ανακαλύπτει το μυστικό να δώσει ζωή —μέσω του ηλεκτρισμού και χημικών μεθόδων— σε ένα δύσμορφο τέρας. Όταν όμως το αντικρίζει, το απορρίπτει έντρομος. Έλα όμως που αυτό το τέρας, νιώθοντας την απόρριψη, ζητά με οργή εκδίκηση στον δημιουργό του. Διαβάζοντας κανείς το έργο της Σέλεϊ, δεν είναι δύσκολο να διαπιστώσει ότι η αλαζονεία του ανθρώπου να ξεπεράσει τα όρια της επιστήμης λειτουργεί ως ένας σύγχρονος μύθος του Προμηθέα.

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που εκδόθηκε το βιβλίο των Sven Ortoli και Nicolas Witkowski, «Η μπανιέρα του Αρχιμήδη» (εκδ. Σαββάλας, Αθήνα 1997). Στο έργο αυτό, οι συγγραφείς αφιερώνουν ένα ολόκληρο κεφάλαιο στο βιβλίο της Σέλεϊ (σσ. 60-68), αναλύοντας τον Φρανκενστάιν ως σύμβολο υπέρβασης της επιστημονικής ηθικής. Ο Φρανκενστάιν αποτελεί την προσωποποίηση της ύβρεως, ενσαρκώνοντας τον διαχρονικό φόβο της ανθρωπότητας απέναντι στην ανεξέλεγκτη χρήση της τεχνολογίας και των δημιουργημάτων της.

Στο βιβλίο των Ortoli και Witkowski τονίζεται, μάλιστα, μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα παρεξήγηση που έχει επικρατήσει στο άκουσμα και μόνο του ονόματος «Φρανκενστάιν»: δεν είναι λίγοι εκείνοι που μπερδεύουν το όνομα του δημιουργού με το δημιούργημα. Ο Φρανκενστάιν είναι ο επιστήμονας, ενώ το τέρας δεν έχει όνομα. Αποτέλεσμα αυτής της σύγχυσης; Στη συνείδηση του κόσμου, επιστήμονας και τέρας έχουν γίνει ένα.

Ακόμη και ο Μάνος Χατζιδάκις, στο βιβλίο του «Τα Σχόλια του Τρίτου», γράφει πως «από την ώρα που ο Φρανκενστάιν γίνεται στόλισμα νεαρού δωματίου, ο κόσμος προχωράει μαθηματικά στην εκμηδένισή του». Προσπαθώντας μάλιστα να αιτιολογήσει την άποψή του αυτή, σημειώνει το εξής εκπληκτικό: «Γιατί δεν είναι που σταμάτησε να φοβάται, αλλά γιατί συνήθισε να φοβάται».

Ο Νικόλαος Μπερντιάγεφ, πάντως, έχει δίκιο όταν αναφέρεται στη σύγχρονη επιστήμη. Στο έργο του «Το πεπρωμένο του ανθρώπου στο σύγχρονο κόσμο» (εκδ. Πουρναράς, Θεσσαλονίκη 1980, σσ. 43-44), γράφει: «Η σύγχρονη επιστήμη έχει έναν ανάλογο χαρακτήρα. Περνά μέσα από τις σφαίρες της φυσικής ζωής που δε συνδέονται πια με το περιβάλλον, όπου ήταν συνηθισμένος ο άνθρωπος. Η φυσική ανακαλύπτει τον ήχο που δεν ακούγεται, το φως που δε φαίνεται και τις σύγχρονες τεχνικές εφαρμογές. Υπεροπτική για την απόλυτη αξία της μας μεταφέρει σ’ έναν ασυνήθιστο χώρο, σ’ ένα απάνθρωπο κοσμικό περιβάλλον. Θα έλεγε κανείς πως οι πρόσφατες ανακαλύψεις ξεπερνούν τα πιο τολμηρά όνειρα, τις πιο τρελές εικασίες. Αλλά γίνεται όλο και περισσότερο φανερό ότι αυτή η τεχνική μεταμορφώνει τον άνθρωπο σε μια καθαρά τεχνική λειτουργία που τον απανθρωπίζει, όπως εδώ και χρόνια έγραψα στο άρθρο μου: Ο άνθρωπος και η μηχανή».

Γιατί αξίζει οι μαθητές (ιδιαίτερα του Λυκείου) να διαβάσουν το βιβλίο «Η μπανιέρα του Αρχιμήδη;» ρώτησα κάποια στιγμή, διδάσκοντας την έννοια της επιστήμης στο μάθημα των Θρησκευτικών. Νομίζω πως η απάντηση δεν είναι περίπλοκη. Στην εποχή μας, που το σχολείο δεν διδάσκει την απομυθοποίηση της επιστήμης —απεναντίας, τη μετατρέπει σε ένα βαρετό σχολικό μάθημα, αντί για μια συναρπαστική περιπέτεια, που είναι και η ιερή αποστολή κάθε γνωστικού αντικειμένου— το βιβλίο των Sven Ortoli και Nicolas Witkowski βοηθά τους μαθητές να διακρίνουν και να αντιπαραθέσουν τη διαφορά ανάμεσα στον επιστημονικό μύθο (το «μήλο» του Νεύτωνα, το «εύρηκα» του Αρχιμήδη, τη «γάτα» του Σρέντιγκερ) και την πραγματική επιστημονική έρευνα, στην οποία δυστυχώς δεν μυούνται.

Με απλά λόγια, «Η μπανιέρα του Αρχιμήδη» μαθαίνει στους μαθητές να μην δέχονται άκριτα έτοιμες ιστορίες, αλλά να τις ψάχνουν σε βάθος. Και εδώ δεν αναφέρομαι μόνο στις θετικές επιστήμες, αλλά και στις θεωρητικές. Οι συγγραφείς δίνουν τη χρυσή ευκαιρία στους μαθητές, μέσω της λογοτεχνίας, να διαβλέψουν τους ηθικούς προβληματισμούς που προκύπτουν από την επιστημονική εξέλιξη.

Αν πιστεύουμε ότι το σχολείο, και ειδικότερα το Λύκειο, προετοιμάζει τους μαθητές για σπουδές στο Πανεπιστήμιο, οφείλουμε να αναρωτηθούμε πώς θα τους αφυπνίσουμε ούτως ώστε να σκέφτονται ως μικροί «επιστήμονες» και όχι ως απλοί απομνημονευτές πληροφοριών.

Αλήθεια: μέριμνα του εσχάτου

«[…] η εγγύς αλήθεια, που είναι αυτή του ορθολογισμού, είναι απτή, και στον κόσμο αποτελεσματική. Η μακρινή αλήθεια, που είναι αυτή του “ποιητικώς” ζειν, δηλαδή η εσχατολογική, δεν είναι απτή. Δεν είναι απτή στον ορθολογιζόμενο. Είναι η μόνη γι’ αυτόν που “ζει ποιητικά ” στον κόσμο. Καθόσον και οι δύο αλήθειες συνυπάρχουν, στον αυτό τόπο και στον αυτό χρόνο. Για την ορθολογιζόμενη αλήθεια πρόκειται για τον τόπο και τον χρόνο της φύσεως. Για την εσχατολογική αλήθεια πρόκειται για τον τόπο και τον χρόνο της αποκαλύψεως. Αλλά όσο δεν λειτουργεί η αποκάλυψη, αυτή η αλήθεια είναι μακρινή και απρόοπτη».

ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΑΛΕΒΙΤΣΗΣ. «Η εσχάτη αλήθεια (40)», Ευθύνη, τχ. 251 (1992) 589.

Οι αληθινά éternelles και άμεσα παρούσες Αντιγόνες του Francis George Steiner (1929–2020)

Στον αστερισμό των επτά σωζόμενων τραγωδιών του Σοφοκλή, η Αντιγόνη θεωρείται το λαμπρότερο αστέρι. Αυτή η υπερβολική, συχνά, εκτίμηση αφορούσε άλλοτε τη μορφή της ηρωίδας, άλλοτε το ίδιο το έργο, άλλοτε έναν ασαφή συνδυασμό και των δύο. «Έχετε δίκιο όσον αφορά την "Αντιγόνη"» έγραφε ο Σέλεϊ στον Τζον Γκίζμπορν (John Gisborne) τον Οκτώβριο του 1821. «Τι υψηλή εικόνα γυναίκας ! Και τι να πει κανείς για τα χορικά, ιδιαίτερα για τον λυρικό κομμό του ισόθεου θύματος; Και οι απειλές του Τειρεσία, και το πόσο γρήγορα βγαίνουν αληθινές; Κάποιοι από εμάς έχουμε αγαπήσει μια Αντιγόνη, σε μια προηγούμενη ζωή, κι αυτό μας κάνει να μη βρίσκουμε πλήρη ικανοποίηση σε κανέναν θνητό δεσμό». Στις διαλέξεις για την Αισθητική (1820-1829), ο Χέγκελ αποκαλεί αυτό το έργο «ένα από τα υψηλότερα και τα πιο ολοκληρωμένα, από κάθε άποψη, έργα τέχνης που δημιούργησε ποτέ η ανθρώπινη προσπάθεια». Στις διαλέξεις του για την ιστορία της φιλοσοφίας, που δόθηκαν μεταξύ 1819 και 1830, επικαλείται την ηρωίδα, «την ουράνια Αντιγόνη, την ευγενέστερη μορφή που εμφανίσθηκε ποτέ στη γη...»· [Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου].

«[…] η Αντιγόνη του Σοφοκλή δεν είναι τυχαίο κείμενο. Είναι από τις κινήσεις με διάρκεια και θέση στον κανόνα, στην ιστορία της φιλοσοφικής, λογοτεχνικής και πολιτικής μας συνείδησης. Το στοιχείο που εμφανίζεται και κατέχει κομβική θέση στο βιβλίο είναι η απόπειρα να απαντήσουμε στο ερώτημα γιατί άραγε συμβαίνει μια δράκα αρχαίων ελληνικών μύθων να συνεχίζουν να κυριαρχούν και να προσδίδουν ζωτικό σχήμα στην δική μας αίσθηση του Εγώ και του Κόσμου. Γιατί άραγε οι “Αντιγόνες” είναι αληθινά éternelles και άμεσα παρούσες;»

GEORGE STEINER. (2001). Οι Αντιγόνες. Ο μύθος της Αντιγόνης στην λογοτεχνία, τις τέχνες και στη σκέψη της Εσπερίας, μτφρ. Βασίλης Μαστόρης – Πάρης Μπουρλάκης. Αθήνα Καλέντης, σ. 13

Μνημειώδες έργο για την Αντιγόνη, τον Σοφόκλειο μύθο, που επηρέασε τη δυτική λογοτεχνία, την τέχνη και τη φιλοσοφία. Ο πολυμαθής Francis George Steiner (1929–2020), ένας από τους σημαντικότερους κριτικούς της λογοτεχνίας υποστηρίζει ότι η Αντιγόνη του Σοφοκλή αποτελεί το κορυφαίο επίτευγμα του ανθρώπινου πνεύματος. Η πρόσληψη αυτής της τραγωδίας στη δυτική σκέψη εμφανίστηκε σε κορυφαίους ποιητές και φιλοσόφους, όπως ο Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) ή Έγελος και ο Martin Heidegger‎‎ (1889 - 1976). Α.Ι.Κ.

Κριτικά φιλοσοφικά καλοκαιρινά διαβάσματα

«Αυτό που οι νεότεροι φιλόσοφοι ονομάζουν ηθική (λέξη που δεν χρησιμοποιώ σχεδόν ποτέ) και στην οποία αφιερώνουν μάλιστα ιδιαίτερα κεφάλαια στη φιλοσοφία τους, δεν έχει καμιά σχέση με το Χριστιανισμό. Θαυμαστά και επιγραμματικά την αλήθεια αυτήν τη διατυπώνει ο Μπλέηκ: «If Morality was Christianity, Socrates was the Saviour». (Μπορεί αυτός να είναι ένας από τους λόγους που ο Νίτσε δεν κατάλαβε γρυ και από το Χριστιανισμό και από το Σωκράτη)».

«Όσοι θυσίασαν και θυσιάστηκαν για τις κοινωνικές και οικονομικές θεωρίες που αναστάτωσαν τον αιώνα μας – και τις διάφορες φιλοσοφίες ή παραφιλοσοφίες απάνω στις οποίες οι θεωρίες αυτές στηρίχθηκαν (από τον αντίχριστο Νίτσε και άλλους ίσαμε το Μαρξ και το Λένιν) – κάθισαν ποτέ να λογαριάσουν αυτό που γίνηκε, το Σεπτέμβριο του 1932, ο Mahatma Gandhi, μέσα από τη φυλακή της Yeranda, ξεκίνησε την απεργία πείνας (ως το θάνατο) που υποχρέωνε τους Ινδούς να ανοίξουν τις πύλες των ναών στους παρίες για πρώτη φορά ύστερα από αμέτρητες χιλιάδες χρόνια μέσα στην πανάρχαια ιστορία των Ινδιών; Κάθισαν ποτέ να λογαριάσουν ποιά στάθηκε η δύναμη εκείνη που στήριξε το μοναχικό άνθρωπο, και να μετρήσουν το αποτέλεσμα της απεργίας με τα μέτρα της φωνής που φωνάζει πω η γαρ δύναμις μου εν ασθενεία τελειούται; Τα βιβλία που διάβαζαν τα περισπούδαστα δεν έγραφαν μέσα τέτοια. Και όμως δίπλα τους – δίπλα μας – έζησε στις μέρες μας ο άνθρωπος αυτός…

»Τελειώνοντας τώρα ο 20ος αιώνας, και με τον ανελέητο πόλεμο που βλέπομε να έχει σηκώσει από παντού σήμερα το φανατισμένο Ισλάμ, δεν είναι να απορεί κανένας πως ένας τέτοιον άνθρωπο τον δολοφόνησε αντιμουσουλμάνος, την αποφράδα εκείνη ημέρα, το Γενάρη του 1948. “Voici le temps des ASSASSINS”, χρησμολογούσε ο Rimbaud (assassins με τις δύο σημασίες)».

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ. (2009). Collectanea, Αθήνα: Δόμος, σσ. 250 [494], 501-502 [878].

Τα θεμέλια της Ηθικής

Η Τρίτη (ημέρα) της συζήτησης του αναγνώστη με τον φιλόσοφο ως θέμα έχει: «Πως πρέπει να ζούμε όλοι μαζί;», και στο κεφάλαιο: «Θεμελίωση ή διασάφηση της ηθική;», γίνεται λόγος για «εσφαλμένες πράξεις» που «είναι απόρροια αδυναμίας της βούλησης ή αυτοεξαπάτησης» κι όχι «ελλιπούς γνώσης»· γίνεται, επίσης, λόγος για την «εφαρμοσμένη ηθική» που «ασχολείται με προβληματικές περιπτώσεις πράξεων»· και, τέλος, γίνεται λόγος για «πραγματικές ηθικές αποφάσεις» όπου «πρέπει να προσέχουμε συγκεκριμένα πράγματα», όπως: 

«Πόσο ευνοούν την (ηδονιστικά εννοούμενη) ιδιοτέλειά μου οι διάφορες εναλλακτικές δυνατότητες πράξης και πόσο συμβάλλουν εν γένει στην ευημερία μου; Ποια η σχέση τους με τη μεγιστοποίηση της συνολικής ωφέλειας; Ποια δικαιώματα εμού και του ιδίου των άλλων εμπλέκονται ενδεχομένως;». 

Το τέλος της συζήτησης κλείνει με Αριστοτέλη. Φιλοσοφικά σαφής είναι και έκτη σημείωση.

ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ: Οι ηθικοί φιλόσοφοι προσπαθούν ακριβώς να βρουν εδώ μια τάξη που να μπορεί να αναδειχθεί. Αλλά είναι αλήθεια ότι στην ατομική περίπτωση θα πρέπει κανείς τελικά να σταθμίζει ποιες πλευρές είναι οι πιο σημαντικές, χωρίς σαν έχει στη διάθεσή του έναν γενικό κανόνα γι’ αυτό.

ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ: Αυτό, τότε, δεν μένει πάντα αδιευκρίνιστο;

ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ: Ίσως. Όμως μπορεί κανείς, όπως ο Αριστοτέλης, να πιστεύει ότι κάθε πράγμα έχει το δικό του μέτρο ακρίβειας με το οποίο μπορεί να φωτιστεί. Και αυτό που χαρακτηρίζει τον πεπαιδευμένο άνθρωπο είναι ότι αυτός ξέρει ποιο μέτρο ακρίβειας αντιστοιχεί στο κάθε πράγμα.

ΕΚΤΗ ΣΗΜΕΙΩΣΗ

Αυτό που ενδιαφέρει την ηθική φιλοσοφία είναι να παρουσιάσει τα θεμέλια της ηθικής. Μ’ αυτό βοηθά επίσης στην καθοδήγηση των αποφάσεών μας για το πως θα πράξουμε (ιδιαίτερα στην εφαρμοσμένη ηθική). Προπάντων όμως συμβάλλει στην αυτοκατανόησή μας, με το να κάνει σαφείς διάφορες πλευρές που πρέπει να λαμβάνονται υπ’ όψη στην ορθή πράξη και με το να τις βάζει σε μια τάξη που να μπορεί να έρθει στο φως. Μ’ αυτό, ωστόσο, δεν αποφεύγεται η στάθμιση στο επίπεδο των συγκεκριμένων περιπτώσεων.

ΓΚΕΡΧΑΡΝΤ ΕΡΝΣΤ. (2017). Σκέψου σαν φιλόσοφος. Εισαγωγή στη φιλοσοφία σε 7 ημέρες, μτφρ. Κωνσταντίνος Σαργέντης. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτη, σ. 75.

Ο Μάρκος Αυρήλιος για την ελεύθερη βούληση

«“Ληστής προαιρέσεως ου γίνεται”· το του Επικτήτου»: Άκου τον Επίκτητο: «Την ελεύθερη βούληση δεν μπορεί να μας την κλέψει κανένας».

ΜΑΡΚΟΣ ΑΥΡΗΛΙΟΣ. (2007). Επιλογή από τα «Εις εαυτόν», μτφρ. Ν. Μ. Σκουτερόπουλος. Αθήνα: Στιγμή, σσ. 114-115.

Ίγκιτουρ: επομένως / άρα... υπάρχω

«Ο Ίγκιτουρ είναι το έργο – παγίδα όπου αυτά τα μοτίβα διευκρινίζονται με αναπάντεχες δεινώσεις. Δεν είναι μόνο παράσταση μιας φιλοσοφικής αυτοκτονίας, κυρίως εμφανίζει τον θάνατο σαν το μόνο εφικτό μέσο ανά-ληψης του θανάτου. Το Είναι πραγματώνεται μέσα από την άρση του, ήτοι μέσα από μια δοκιμασία αρνητικών εμπειριών. Ήδη από τον τίτλο (Ίγκιτουρ ή η τρέλα του Ελβενόν) ο Μαλαρμέ επιβάλλει στον ήρωά του το μην ον· Ελ-βε-νόν σημαίνει “αυτόν που δεν είναι κανείς”. Κάθε κατάφαση μέσα στο ποίημα θα προκύψει ως άρνηση της άρνησης και θριαμβευτικό ξέσπασμά της. “Δημιούργησα το έργο μου δια της εξαλείψεως, και κάθε κατακτημένη αλήθεια γεννιόταν από την απώλεια μιας εντύπωσης που, έχοντας σπινθηροβολήσει, αναλώθηκε και μου επέτρεπε, χάρη σε αυτά τα ελευθερωμένα σκότη, να προχωρήσω βαθιά μέσα στην αίσθηση του απόλυτου Σκότους”».

ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗΣ. (2006). Τα τρία μουστάκια. Ψιχία μηδενισμού. Αθήνα: Καστανιώτης, σ. 23.