Η δύναμη της μη βίας

Το νέο αυτό βιβλίο της Τζούντιθ Μπάτλερ δείχνει πώς μια ηθική της μη βίας πρέπει να συνδέεται με μια ευρύτερη πολιτική πάλη για την κοινωνική ισότητα. Επιπλέον, υποστηρίζει ότι η μη βία παρανοείται συχνά ως μια παθητική πρακτική που πηγάζει από μια φιλήσυχη περιοχή της ψυχής, ή ως μια ατομικιστική ηθική σχέση με υπάρχουσες μορφές εξουσίας.

Στην πραγματικότητα όμως, η μη βία είναι μια ηθική θέση που εμπλέκεται βαθιά στο πολιτικό πεδίο. Μια επιθετική μορφή μη βίας δέχεται ότι η εχθρότητα είναι κομμάτι της ψυχικής μας συγκρότησης, αλλά αναγνωρίζει την αμφισημία ως τρόπο ελέγχου της μετατροπής της επιθετικότητας σε βία. Κάθε σύγχρονη πρόκληση για μια πολιτική της μη βίας υποδεικνύει ότι υπάρχουν διαφορετικές απόψεις σχετικά με το τι μετρά ως βία και ως μη βία. Η διάκριση μεταξύ των δύο μπορεί ωστόσο να επιστρατεύεται για να επικυρωθεί το κρατικό μονοπώλιο στη βία.

Η θεώρηση της μη βίας ως ηθικού προβλήματος στο πλαίσιο μιας πολιτικής φιλοσοφίας απαιτεί μια κριτική του ατομικισμού, όπως και μια κατανόηση των ψυχοσωματικών διαστάσεων της βίας. Η Μπάτλερ αντλεί από τον Φουκώ, τον Φανόν, τον Φρόυντ και τον Μπένγιαμιν για να δείξει πώς η απαγόρευση της βίας δεν κατορθώνει να συμπεριλάβει ζωές που θεωρούνται μη πενθήσιμες. Εξετάζοντας τους τρόπους με τους οποίους «φυλετικές φαντασιώσεις» υπεισέρχονται σε δικαιολογήσεις της κρατικής και διοικητικής βίας, η Μπάτλερ δείχνει πώς η βία αποδίδεται συχνά σε όσες και όσους εκτίθενται περισσότερο στις θανάσιμες επιπτώσεις της.

«Το βιβλίο προβάλλει δύο αλληλένδετα επιχειρήματα, ένα περί ατόμων κι ένα άλλο περί ομάδων. Και τα δύο ζητούν να φωτίσουν το πρόβλημα της περιχαράκωσης του εαυτού μέσα σε κλειστά σύνορα. Η μη βία απαιτεί να κατανοήσουμε μια σχεσιακή εκδοχή του εαυτού, τέτοια που να διατηρεί κοινωνικούς δεσμούς πέρα από κοινοτικά και εθνικά σύνορα. Η κριτική του ατομικισμού ξαναβάζει στο παιχνίδι φεμινιστικές κριτικές του φιλελεύθερου ατομικισμού, υποστηρίζοντας ότι ορισμένες μορφές αποκήρυξης της εξάρτησης αποδεικνύονται βασικές συνιστώσες των αρσενικών προτύπων αυτάρκειας. Η μη βία απαιτεί να κατανοήσουμε τις σχέσεις με τους άλλους ως συστατικές αυτού που είμαστε. Ο ατομικισμός βασίζεται στην άρνηση αυτής της σχεσιακότητας. Αν επιβάλουμε τοπικά, εθνικά, θρησκευτικά, φυλετικά και έμφυλα όρια στις σχέσεις που μας προσδιορίζουν, προβαίνουμε σε ομαδικές ταυτίσεις που αναπαράγουν τη λογική των αποκλεισμών στην οποία αντιτάσσεται η μη βία». Τζούντιθ Μπάτλερ (από συνέντευξή της στο The Nation, 13-5-2020).

ΠΗΓΗ: Εκδόσεις ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ

Φιλοσοφία της Γλώσσας

«Ένας φιλόσοφος είναι δυνατόν να θέσει πολλά ερωτήματα για τη γλώσσα στα οποία η γλωσσολογία δεν παρέχει καμιά απάντηση και καμιά βάσιμη ελπίδα για απάντηση. Ένα φιλόσοφος που καταπιάνεται με τα προβλήματα της γνώσης ή της αιτιότητας […] μπορεί κάλλιστα να ενδιαφέρεται να διερευνήσει επισταμένως τις ιδιότητες των λέξεων “γνωρίζω” και “αίτιο”. Εφόσον η γλωσσολογία δεν προσφέρει καμιά προνομιακή πρόσβαση σε τέτοιου είδους δεδομένα, θα ήταν ευτύχημα, αν αποδεικνυόταν ότι η εξοικείωση με τη γλωσσολογία συμβάλλει ουσιωδώς σε αυτή την έρευνα. Ένα γλωσσικός τύπος δεν έχει σημασία στη γλωσσολογία λόγω του φυσικού ενδιαφέροντος για την έννοια ή τη λογική πρόταση που εκφράζει (αν εκφράζει), αλλά λόγω των στοιχείων που παρέχει σχετικά με κάποια υπόθεση για τη φύση της γλώσσας».

NOAM CHOMSKY. (2008). Γλώσσα και Νους, μτφρ. Γιάννης – Ιόλαος Μανιάτης – Νίκος Πατέλης, θεώρηση μετάφρασης – επιμέλεια Ουρανία Ιορδανίδου. Αθήνα: Πολύτροπον, σσ. 271-272.

Η Παιδεία κατά τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη

«Ο άνθρωπος, λέει ο Πλάτωνας, είναι ήμερο ζώο και, αν τύχει να έχει σωστή και πετυχημένη παιδεία, γίνεται θεϊκότατο και ημερώτατο ζώο· αν όμως δεν ανατραφεί ικανοποιητικά, ή αν ανατραφεί κακά, γίνεται αγριότατο απ’ όλα τα ζώα, που τρέφει η γη, [«Άνθρωπος δε ήμερον (=ζώον), όμως μην παιδείας ορθής τυχόν και φύσεως ευτυχούς, θειοτάτον, ημερότατόν τε ζώον γίγνεσθαι φιλεί, μη ικανώς δε ή μη καλώς τραφέν (=ανατραφέν) αγριώτατον οπόσα φύει, γη», Νόμοι ΣΤ 766 a]. Κατά τον Πλάτωνα η πολιτεία με τους νόμους της πρέπει να ρυθμίζει την παιδεία των νέων. Η παιδεία, λέει, είναι τράβηγμα κι οδήγηση των παιδιών προς ό,τι έκρινε ο νόμος σωστό να λέγεται σ’ αυτά κι έχει κριθεί για σωστό κι από τους πιο αρμόδιους στα ζητήματα παιδείας κι από την πείρα των ηλικιωμένων, [Πολιτεία Δ 424 a]. Κι ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι ο νομοθέτης πρέπει να ενδιαφέρεται για την παιδεία των νέων, αν θέλει το καλό της πολιτείας, γιατί η καλυτέρευση του ήθους γίνεται αιτία να καλυτερεύσει η πολιτεία, [«Ότι μεν ουν τω νομοθέτη μάλιστα πραγματευτέον περί την των νέων παιδείαν, ουδείς αν αμφισβητήσειε· και γαρ εν ταις πόλεσιν ου γιγνόμενον τούτο βλάπτει τας πολιτείας… αεί δε το βέλτιον ήθος βελτίονος αίτιον πολιτείας», Πολιτικά Θ 1337 a11]».

Α. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. (1987). Ανθρωπιστική Παιδεία. Αθήνα. Δημ. Ν. Παπαδήμα, σ. 162. 

Εναρκτήριο λάκτισμα

«Δάσκαλος: Μέσα στη νεανική υπερβολή σου – που δεν ξέρω αν είναι τελικά υπερβολή – έχεις μια ειδική ικανότητα να δίνεις “σχήμα” σε κάποιες ασχημάτιστες ακόμα ιδέες και σκέψεις οι οποίες ξεπηδάνε αυθόρμητα στην κουβέντα μας. Ενώ συνοψίζεις επίσης πολύ καλά τα όσα έχουμε πει, όπως έκανες λίγο πριν – και το σημείωσα – με τον μαθηματικό χαρακτήρα των φυσικών νόμων, τον άλλο ακρογωνιαίο λίθο της Νέας Φυσικής που μας παρέδωσε ο Γαλιλαίος. Διερωτώμαι όμως: γιατί μας παίρνει τόση ώρα για να καταλήξουμε σε κάτι που μπορείς να το διατυπώσεις πολύ πιο σύντομα και απλά; Δεν είναι περίεργο αυτό; 

Μαθητής: Δάσκαλε, νομίζω ότι με ελέγχετε τώρα. Θέλετε μάλλον να σας μιλήσω για την αγαπημένη σας “μαιευτική μέθοδο” – άλλο ένα πολύτιμο στοιχείο της ελληνικής κληρονομιάς μας – που κι εγώ τελικά την έχω αγαπήσει. Παίρνει λίγο περισσότερο χρόνο, αλλά μόνο έτσι μπορείς πραγματικά να καταλάβεις κάτι. Γιατί το βασικό – το λέω τώρα σαν να είμαι εσείς – το βασικό λοιπόν δεν είναι να καταλάβεις την απάντηση, αλλά να καταλάβεις την ερώτηση. Πιο σπουδαίες είναι οι ερωτήσεις, όχι οι απαντήσεις. Σωστά το είπα; 

Δάσκαλος: Σωστότατα. Πάρε τώρα και το “σκονάκι“ σου όπως πάντα. 

Μαθητής: Ευχαριστώ, δάσκαλε. Πόσο χρόνο μου δίνετε; 

Δάσκαλος: Μια εβδομάδα είναι αρκετή; 

Μαθητής: Να τις κάνουμε δύο; 

Δάσκαλος: Εντάξει. Πάλι εδώ λοιπόν σε δύο εβδομάδες. 

Μαθητής (φεύγει μονολογώντας): Είδες; Βρήκα πάλι τον μπελά μου. Έτσι κάνει πάντα. Στο τέλος κάθε συζήτησης μου δίνει μια λίστα με ερωτήσεις που εγώ πια θα πρέπει να απαντήσω την επόμενη φορά. Διότι, λέει, μια συζήτηση δεν αξίζει τον κόπο αν δεν δημιουργεί περισσότερα ερωτήματα από όσα απάντησε. Αλλιώς γιατί την κάναμε; Έτσι, λέει, προοδεύει ο κόσμος. Μέχρι που φτάνω να αναρωτιέμαι μερικές φορές: και τι κερδίσαμε λοιπόν προοδεύοντας ακαταπαύστως επί τόσους αιώνες; Θα ήταν ευχαριστημένος ο Γαλιλαίος αν έβλεπε τα αποτελέσματα της μικρής – έτσι νόμιζε – βομβίτσας που έβαλε στα θεμέλια του παλαιού κόσμου; Αλλά τι κατάφερα τώρα; Να προσθέσω μια ακόμα ερώτηση στη λίστα του δασκάλου μου. Τελικά, το θέμα είναι να μην “προσβληθείς” από αυτή τη νόσο. Δεν υπάρχει θεραπεία. 

Ρίχνει μια κλεφτή ματιά στο σκονάκι φεύγοντας και συνεχίζει μονολογώντας: “Τι ωραία ερωτήματα, δεν υπάρχει θεραπεία, τι ωραία ερωτήματα…”».

ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΤΡΑΧΑΝΑΣ. (2014). Το φάντασμα της όπερας. Η επιστήμη στον πολιτισμό μας. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, σσ. 66-67.